Market-based ve location-based: Scope 2'yi doğru raporlamak

Scope 2 raporlamasında birçok raporda iki farklı sayı görülür. Bir satırda location-based, diğer satırda market-based. Ekipler bunu bazen "hangisi gerçek" diye tartışır. Doğru yaklaşım, iki sayının iki farklı soruya yanıt verdiğini kabul etmektir.

Bu yazıda, iki yaklaşımın farkını, hesaplama yöntemlerini, sertifika kullanımını ve raporlama gerekliliklerini detaylı olarak ele alıyoruz.

Scope 2 emisyonları nedir?

Scope 2, satın alınan elektrik, ısı, buhar ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan dolaylı emisyonları kapsar. Şirket bu enerjiyi tüketir fakat üretim tesisine sahip değildir. Emisyonlar, enerji üreticisinin tesisinde oluşur.

GHG Protocol Scope 2 Guidance (2015), bu emisyonların nasıl hesaplanacağını detaylı olarak tanımlar ve iki hesaplama yaklaşımı sunar.

Location-based yaklaşım

Location-based yaklaşım, elektriğin tüketildiği şebekenin ortalama emisyon yoğunluğuna dayanır. Türkiye'de elektrik tüketiyorsan, Türkiye şebeke ortalamasını kullanırsın.

Hesaplama

Emisyon = Elektrik tüketimi (kWh) × Şebeke emisyon faktörü (kg CO2e/kWh)

Şebeke emisyon faktörü, o şebekede elektrik üreten tüm santrallerin karışımına göre hesaplanır. Kömür, doğalgaz, yenilenebilir, nükleer gibi kaynakların payları bu faktörü belirler.

Ne ölçer?

Bu yaklaşım fiziksel gerçekliği yansıtır: şebekeden çekilen elektriğin ortalama karbon yoğunluğu nedir? Şirketin enerji seçimlerinden bağımsız olarak, o coğrafyada tüketilen elektriğin ortalama etkisini gösterir.

Veri kaynakları

Ulusal şebeke faktörleri (Türkiye için TEİAŞ)
IEA (Uluslararası Enerji Ajansı) ülke faktörleri
Bölgesel şebeke faktörleri (ABD için EPA eGRID)

Market-based yaklaşım

Market-based yaklaşım, şirketin enerji tedarik seçimlerini yansıtır. Şirket, enerji piyasasından hangi tür elektriği satın almayı tercih ediyor?

Sözleşmesel araçlar

Market-based hesaplamada sözleşmesel araçlar kullanılır:

Yenilenebilir enerji sertifikaları: I-REC (International Renewable Energy Certificate), GO (Guarantee of Origin), REC (Renewable Energy Certificate). Bu sertifikalar, yenilenebilir enerji üretiminin çevresel niteliğini temsil eder.

Doğrudan tedarik sözleşmeleri (PPA): Power Purchase Agreement, üretici ile tüketici arasında doğrudan yapılan uzun vadeli enerji alım sözleşmeleridir. Fiziksel PPA veya sanal (finansal) PPA olabilir.

Yeşil tarifeler: Elektrik tedarikçisinin sunduğu, belirli bir kaynaktan (yenilenebilir) enerji içeren tarife seçenekleridir.

Tedarikçi emisyon faktörleri: Tedarikçinin kendi üretim karışımına göre hesapladığı faktörlerdir.

Residual mix: Sözleşmesel aracı olmayan tüketim için kullanılan artık karışım faktörüdür. Sertifikalanmış yenilenebilir enerji çıkarıldıktan sonra kalan şebeke karışımını temsil eder.

Hesaplama

Sertifika varsa: Sertifika miktarı (kWh) × 0 (veya sertifika faktörü) = 0 emisyon Kalan tüketim: Kalan miktar (kWh) × Residual mix faktörü = Emisyon

Ne ölçer?

Bu yaklaşım, şirketin enerji piyasasındaki kararlarını ölçer. Şirket yenilenebilir enerji sertifikası satın aldığında, bu tercih market-based değerine yansır.

İkisi neden farklı?

Bir şirket yenilenebilir enerji sertifikası satın aldığında:

Market-based değeri düşer (hatta sıfırlanabilir)
Location-based değeri aynı kalır

Çünkü sertifika satın almak, şebekeden fiziksel olarak çekilen elektriğin karbon yoğunluğunu değiştirmez. Şebeke aynı karışımla çalışmaya devam eder. Sertifika, yenilenebilir enerji üretiminin çevresel niteliğine sahiplik iddiası sağlar.

Bu iki sayı farklı soruları yanıtlar:

Location-based: "Bulunduğum şebekenin karbon yoğunluğu nedir?"
Market-based: "Hangi tür enerji satın almayı tercih ediyorum?"

Raporlama gereklilikleri

GHG Protocol Scope 2 Guidance, her iki yaklaşımın da raporlanmasını önerir. Tek bir değer sunmak, eksik raporlama sayılabilir.

CDP

CDP, hem location-based hem market-based değerleri ister. Ayrıca kullanılan sözleşmesel araçlar ve miktarları hakkında detaylı bilgi talep eder.

SBTi

SBTi hedef takibinde market-based veya location-based kullanılabilir. Hangi yaklaşımın kullanılacağı hedef belirlenirken seçilir ve tutarlı uygulanmalıdır.

GRI

GRI 305, her iki yaklaşımla Scope 2 emisyonlarının raporlanmasını gerektirir.

Sertifika kullanımında dikkat edilecekler

I-REC ve benzeri sertifikaların market-based hesaplamada etkili olması için şu kriterlerin karşılanması gerekir:

Zamansal eşleştirme

Sertifika, tüketim dönemiyle eşleşmelidir. 2024 yılı tüketimi için 2024 üretim tarihi olan sertifikalar kullanılmalıdır. Bazı standartlar belirli bir süre toleransı tanır.

Coğrafi kapsam

Sertifika, tüketimin gerçekleştiği piyasa veya şebekeyle uyumlu olmalıdır. Avrupa'da GO, Türkiye'de I-REC kullanılması uygundur. Farklı kıta sertifikası genelde kabul edilmez.

Çift sayım önleme

Sertifika iptal edilmelidir (retirement). İptal, sertifikanın başka bir tarafça kullanılmasını önler. İptal kanıtları saklanmalıdır.

Dokümantasyon

Sertifika belgeleri, iptal kanıtları, eşleştirme tabloları ve hesaplama metodolojisi dokümante edilmelidir.

Residual mix ve önemi

Market-based hesaplamada, sertifikası olmayan tüketim için residual mix faktörü kullanılır. Residual mix, şebeke karışımından sertifikalanmış yenilenebilir enerji çıkarıldıktan sonra kalan karışımı temsil eder.

Residual mix faktörü genelde şebeke ortalamasından yüksektir. Çünkü yenilenebilir enerji sertifikalarla ayrılmış, geriye kalan karışım fosil ağırlıklıdır.

Residual mix faktörü yoksa, location-based faktör market-based hesaplamada da kullanılabilir. Fakat bu durum dokümante edilmelidir.

İkili raporlamanın faydaları

Her iki yaklaşımı birlikte raporlamak stratejik avantajlar sağlar:

Şeffaflık: Paydaşlar hem fiziksel gerçekliği hem de şirket tercihlerini görür
Karşılaştırılabilirlik: Location-based, benzer coğrafyadaki şirketlerle kıyaslamayı sağlar
İlerleme takibi: Market-based, yenilenebilir enerji yatırımlarının etkisini gösterir
Regülasyon uyumu: Farklı raporlama çerçeveleri farklı yaklaşımları talep edebilir

Türkiye'de I-REC kullanımı

Türkiye'de I-REC sertifikaları mevcuttur ve market-based hesaplamada kullanılabilir. Türkiye I-REC pazarı büyümektedir ve yenilenebilir enerji santrallerinden sertifika temin etmek mümkündür. I-REC kullanırken dikkat edilmesi gerekenler:

Sertifikanın üretim tarihi raporlama dönemiyle eşleşmeli
Sertifika Türkiye pazarından olmalı (coğrafi uyumluluk)
İptal kanıtı (retirement statement) saklanmalı
Tüketimle eşleştirme tablosu oluşturulmalı

Pratik öneriler

Her iki yaklaşımı da hesaplayın ve raporlayın
Sertifika kullanıyorsanız kriterleri kontrol edin
Residual mix faktörü arayın veya yokluğunu gerekçelendirin
Metodoloji ve veri kaynaklarını dokümante edin
Tutarlılığı yıllar arasında koruyun

Sonuç

Location-based, nerede olduğunun karbon yoğunluğunu gösterir. Market-based, hangi enerjiyi tercih ettiğini gösterir. İkisi birlikte, enerji stratejisinin tam resmini çizer. Her iki yaklaşımı anlamak ve doğru uygulamak, Scope 2 raporlamasının güvenilirliğini artırır.

Market-based ve location-based: Scope 2'yi doğru raporlamak