Scope 3 Kategori 1'den 15'e: Türkçe karşılığıyla hızlı sözlük

Scope 3 Kategori 1'den 15'e: Türkçe karşılığıyla hızlı sözlük

Scope 3, bir şirketin doğrudan kontrol etmediği fakat faaliyetleriyle bağlantılı olan değer zinciri emisyonlarını kapsar. GHG Protocol Corporate Value Chain (Scope 3) Standard, bu emisyonları 15 kategoride sınıflandırır. Bu alan geniştir. Aynı zamanda şirketlerin en çok zorlandığı alandır.

Zorluk genelde kategorileri bilmemekten çıkmaz. Zorluk, kategorilerin şirkette hangi veriyle eşleştiğini bulmaktan ve doğru hesaplama yöntemini seçmekten çıkar. Bu yazıda her kategoriyi Türkçe açıklama, veri kaynağı önerileri ve hesaplama yaklaşımlarıyla ele alıyoruz.

Upstream Kategoriler (1-8)

Upstream kategoriler, şirketin tedarik zincirindeki emisyonları kapsar. Hammaddeden üretime kadar olan süreçleri içerir.

Kategori 1: Satın alınan mal ve hizmetler

Şirketin satın aldığı tüm ürün ve hizmetlerin üretim emisyonları. Hammadde, yarı mamul, ofis malzemesi, danışmanlık hizmeti, temizlik hizmeti dahildir. Birçok şirket için en büyük Scope 3 kalemidir.

Hesaplama yöntemleri: Tedarikçi bazlı (supplier-specific), harcama bazlı (spend-based), ortalama veri bazlı (average-data). Tedarikçiden birincil veri almak en doğru yöntemdir. Veri yoksa harcama tutarı ve sektör ortalama emisyon faktörü kullanılır.

Veri kaynakları: Satınalma kayıtları, tedarikçi faturaları, ERP sistemleri.

Kategori 2: Sermaye malları

Uzun ömürlü varlıkların (makine, ekipman, bina, araç) üretim emisyonları. Bu varlıklar birden fazla yıl kullanılır fakat emisyonları alım yapılan yılda raporlanır. Amortisman mantığıyla dağıtım yapılmaz.

Hesaplama yöntemleri: Harcama bazlı veya ortalama veri bazlı. Spesifik ekipman için üretici verisi kullanılabilir.

Veri kaynakları: Yatırım bütçesi, sabit kıymet kayıtları.

Kategori 3: Yakıt ve enerji ile ilişkili emisyonlar

Scope 1 ve Scope 2'de raporlanmayan enerji zinciri emisyonları. Üç alt bileşeni vardır:

• Yakıtın çıkarılması ve rafine edilmesi (well-to-tank)
• Elektriğin üretimi için kullanılan yakıtların upstream emisyonları
• İletim ve dağıtım kayıpları

Hesaplama yöntemleri: Scope 1 ve 2 aktivite verilerine well-to-tank faktörleri uygulanır.

Veri kaynakları: Scope 1 ve 2 envanter verileri.

Kategori 4: Upstream taşımacılık ve dağıtım

Tedarikçiden şirkete gelen malzemelerin taşınması. Şirketin ödediği veya kontrolünde olan lojistik bu kategoriye girer. Depo operasyonları da dahil edilebilir.

Hesaplama yöntemleri: Aktivite bazlı (ton-km), mesafe bazlı (km), harcama bazlı. Aktivite bazlı en doğru sonucu verir.

Veri kaynakları: Lojistik faturaları, sevkiyat kayıtları, taşıyıcı raporları.

Kategori 5: Operasyonlarda oluşan atık

Şirket tesislerinde oluşan atığın taşınması ve işlenmesi. Geri dönüşüm, yakma, düzenli depolama, kompostlama gibi yöntemler farklı emisyon faktörleri kullanır.

Hesaplama yöntemleri: Atık tipi ve bertaraf yöntemi bazlı.

Veri kaynakları: Atık yönetimi kayıtları, bertaraf firması raporları.

Kategori 6: İş seyahatleri

Çalışanların iş amaçlı uçuşları, kara yolu seyahatleri, tren yolculukları, otel konaklamaları. Şirket aracı kullanımı Scope 1'e girer, bu kategoriye dahil değildir.

Hesaplama yöntemleri: Mesafe bazlı (yolcu-km), harcama bazlı.

Veri kaynakları: Seyahat acentası raporları, masraf yönetim sistemleri, uçuş kayıtları.

Kategori 7: Çalışanların işe gelişi

Çalışanların evden işe ve işten eve ulaşımı. Servis, toplu taşıma, özel araç kullanımı, bisiklet, yürüyüş dahildir.

Hesaplama yöntemleri: Mesafe bazlı (anket sonuçlarına göre), ortalama veri bazlı (sektör ortalamaları).

Veri kaynakları: Çalışan anketleri, İK verileri, servis kayıtları.

Kategori 8: Upstream kiralanan varlıklar

Şirketin kiraladığı varlıkların (depo, ofis binası, araç filosu) operasyon emisyonları. Scope 1 ve 2'de raporlanmayan kısımlar bu kategoriye girer. Kiralama türü ve muhasebe yaklaşımı sınıflandırmayı etkiler.

Veri kaynakları: Kira sözleşmeleri, operasyon verileri.

Downstream Kategoriler (9-15)

Downstream kategoriler, şirketin ürün ve hizmetlerinin müşteri tarafındaki etkilerini kapsar.

Kategori 9: Downstream taşımacılık ve dağıtım

Ürünlerin şirketten müşteriye taşınması. Şirketin ödemediği veya kontrolünde olmayan lojistik bu kategoriye girer. K4 ile K9 ayrımı, ödeme ve kontrol sorumluluğuna göre yapılır.

Veri kaynakları: Satış noktası verileri, dağıtım kanalı bilgileri.

Kategori 10: Satılan ürünlerin işlenmesi

Ara ürün satan şirketler için geçerlidir. Alıcının bu ürünü işlemesi sırasında oluşan emisyonlar hesaplanır. Nihai ürün satışı yapan şirketler için geçerli değildir.

Veri kaynakları: Müşteri bilgileri, sektör ortalamaları.

Kategori 11: Satılan ürünlerin kullanımı

Ürünün müşteri tarafından kullanımı sırasında oluşan emisyonlar. Enerji tüketen ürünlerde (beyaz eşya, araç, elektronik) önemli bir kalemdir. Yakıtla çalışan ürünlerde doğrudan emisyon, elektrikle çalışan ürünlerde dolaylı emisyon hesaplanır.

Hesaplama yöntemleri: Ürün enerji tüketimi x kullanım ömrü x emisyon faktörü.

Veri kaynakları: Ürün teknik özellikleri, kullanım senaryoları.

Kategori 12: Satılan ürünlerin yaşam sonu

Ürünün kullanım sonrası bertarafı. Geri dönüşüm, yakma, düzenli depolama senaryoları farklı emisyonlar üretir.

Veri kaynakları: Ürün malzeme bileşimi, sektör geri dönüşüm oranları.

Kategori 13: Downstream kiralanan varlıklar

Şirketin başkalarına kiraladığı varlıkların operasyon emisyonları. Gayrimenkul kiralayanlar, ekipman kiralayanlar için geçerlidir.

Kategori 14: Franchise

Franchise veren şirketler için geçerlidir. Franchise alanların operasyon emisyonları (Scope 1 ve 2) bu kategoriye girer.

Kategori 15: Yatırımlar

Finansal yatırımların (hisse, borç, proje finansmanı) ilişkilendirilmiş emisyonları. Finans sektörü, yatırım şirketleri ve holdingler için kritik bir kategoridir. PCAF (Partnership for Carbon Accounting Financials) metodolojisi yaygın kullanılır.

Önceliklendirme yaklaşımı

15 kategorinin hepsini aynı detayda hesaplamak gerekmez. GHG Protocol, önemlilik (materiality) değerlendirmesi yapılmasını önerir. Tarama çalışmasıyla (screening) büyük kalemleri belirleyip, bu kalemlere detaylı hesaplama uygulamak pratik bir yaklaşımdır.

Sonuç

Scope 3 kategorilerini ezberlemek yerine mantığını kurmak daha kalıcıdır. Upstream, şirketin yukarı akışını (tedarik) kapsar. Downstream, aşağı akışını (müşteri ve kullanım) kapsar. Her kategori, şirket içinde farklı bir departmanla eşleşir: satınalma, lojistik, İK, finans, satış. Bu departmanlarla işbirliği, Scope 3 projesinin başarısının anahtarıdır.