Scope 3 lojistik (K4/K9): ton-km mi, km mi? Veri nasıl toplanır?

Scope 3 çalışmasında lojistik emisyonları (Kategori 4 ve Kategori 9) çoğu zaman beklenenden zor çıkar. Çünkü veri, şirket içinde tek bir yerde durmaz. Taşıyıcı faturaları bir yerde, sevkiyat kayıtları başka yerde, depo operasyonu ayrı bir sistemde tutulur.

Bu yazıda, Kategori 4 ve Kategori 9 arasındaki farkı, veri toplama yaklaşımlarını, hesaplama yöntemlerini ve sık yapılan hataları detaylı olarak ele alıyoruz.

Kategori 4 ve Kategori 9 nedir?

GHG Protocol Scope 3 Standard, taşımacılık ve dağıtım emisyonlarını iki kategoride ele alır. Ayrım, sorumluluğa ve kontrol durumuna göre yapılır.

Kategori 4: Upstream taşımacılık ve dağıtım

Tedarikçiden raporlayan şirkete gelen malzemelerin taşınması. Bu kategoriye giren taşımacılık şu özelliklere sahiptir:

Şirket taşıma bedelini ödüyor (mal bedeline dahil olan taşıma hariç)
Şirket taşımayı organize ediyor veya kontrol ediyor
Üçüncü taraf lojistik sağlayıcı şirket adına çalışıyor

Ayrıca bu kategoriye dahil edilebilen diğer aktiviteler:

Tedarikçiden şirkete gelen malzemelerin depolanması
Şirketin ödediği veya kontrolündeki depolar

Kategori 9: Downstream taşımacılık ve dağıtım

Şirketten müşteriye giden ürünlerin taşınması. Bu kategoriye giren taşımacılık şu özelliklere sahiptir:

Taşıma bedelini müşteri ödüyor veya mal bedeline dahil
Şirket taşımayı kontrol etmiyor
Müşterinin organize ettiği lojistik

Temel ayrım: Kim ödüyor, kim kontrol ediyor?

GHG Protocol, ayrımı ödeme ve kontrol durumuna göre yapar. Eğer şirket taşıma bedelini ödüyorsa veya taşımayı organize ediyorsa K4'e girer. Eğer müşteri ödüyorsa veya şirketin kontrolü dışındaysa K9'a girer.

Bu ayrımın net yapılması, çift sayımı önlemek için kritiktir.

Veri toplama yaklaşımları

GHG Protocol, üç temel hesaplama yöntemi sunar. Her yöntemin veri gereksinimleri ve doğruluk seviyeleri farklıdır.

Yakıt bazlı yöntem

Taşıyıcının kullandığı yakıt miktarı biliniyorsa en doğru yöntemdir.

Hesaplama: Yakıt tüketimi (litre) × Yakıt emisyon faktörü (kg CO2e/litre)

Bu yöntem, taşıyıcıdan doğrudan veri almayı gerektirir. Pratikte elde edilmesi zordur. Genelde özel filosu olan şirketler veya yakın ilişkili lojistik ortakları için uygulanabilir.

Mesafe bazlı yöntem (ton-km)

En yaygın kullanılan yöntemdir. Taşınan yükün ağırlığı ve taşıma mesafesi ile hesaplanır.

Hesaplama: Yük (ton) × Mesafe (km) × Taşıma modu faktörü (kg CO2e/ton-km)

Bu yöntem için gerekli veriler:

Sevkiyat ağırlığı (ton veya kg)
Çıkış ve varış noktaları (mesafe hesabı için)
Taşıma modu (karayolu, denizyolu, demiryolu, havayolu)

Mesafe, harita araçlarıyla veya ortalamalarla hesaplanabilir.

Harcama bazlı yöntem

Veri yoksa başlangıç noktası olabilir. Lojistik harcaması ile sektör ortalama faktörü çarpılır.

Hesaplama: Lojistik harcaması (TL) × Emisyon faktörü (kg CO2e/TL)

Bu yöntem, hata payı en yüksek yöntemdir. Harcama, fiyat dalgalanmalarından etkilenir. Fakat tarama çalışması (screening) için kullanışlıdır.

Taşıma modları ve faktörleri

Her taşıma modunun ton-km başına emisyon faktörü farklıdır.

Karayolu

Kamyon tipi ve doluluk oranı faktörü etkiler. Büyük kamyonlar (TIR) genelde ton-km başına daha verimlidir. Küçük dağıtım araçları daha yüksek faktöre sahiptir.

Ortalama faktör aralığı: 0,05-0,15 kg CO2e/ton-km (araç tipine göre)

Demiryolu

Genelde en düşük faktörlü taşıma modudur. Elektrikli trenler fosil yakıtlı trenlere göre daha düşük emisyon üretir.

Ortalama faktör aralığı: 0,01-0,03 kg CO2e/ton-km

Denizyolu

Konteyner tipi ve gemi boyutu faktörü etkiler. Büyük konteyner gemileri çok verimlidir. Küçük feeder gemileri daha yüksek faktöre sahiptir.

Ortalama faktör aralığı: 0,01-0,02 kg CO2e/ton-km (okyanus taşımacılığı için)

Havayolu

En yüksek faktörlü taşıma modudur. Sadece gerçekten hava yolu kullanılan sevkiyatlarda uygulanmalıdır.

Ortalama faktör aralığı: 0,5-1,0 kg CO2e/ton-km

Çoklu mod (intermodal)

Bir sevkiyat birden fazla mod kullanabilir. Her bacak ayrı hesaplanmalı ve toplanmalıdır.

Depo emisyonları

Kategori 4 ve 9'a depo operasyonları da dahil edilebilir. Depo emisyonları şunları kapsar:

Depo elektrik tüketimi (aydınlatma, soğutma, otomasyon)
Depo ısıtma/soğutma yakıt tüketimi
Depo içi taşıma ekipmanları (forklift vb.)

Depo verisi genelde m² veya palet pozisyonu bazında tahsis edilir.

Sık yapılan hatalar

Hata 1: K4 ve K9 karıştırma

Aynı sevkiyatın hem K4 hem K9'a yazılması çift sayım yaratır. Ödeme ve kontrol durumuna göre ayrım net yapılmalıdır.

Hata 2: Taşıma modunu varsaymak

Her sevkiyatı karayolu olarak varsaymak, denizyolu veya havayolu kullanılan sevkiyatlarda önemli hatalara yol açar. Gerçek taşıma modları belirlenmeli veya makul varsayımlar dokümante edilmelidir.

Hata 3: Dönüş yolculuklarını unutmak

Boş araç dönüşleri hesaba katılmayabilir. Lojistik sağlayıcı bu emisyonları tahsis ediyorsa veya şirket kendi filosunu kullanıyorsa dönüş yolculukları dahil edilmelidir.

Hata 4: Birim dönüşüm hataları

kg ve ton, litre ve m³ dönüşümlerinde hatalar sık görülür. Yoğunluk değerleri kontrol edilmelidir.

Hata 5: Uluslararası ve yerel faktör karışımı

DEFRA faktörleri İngiltere bağlamı için optimize edilmiştir. Farklı coğrafyalarda kullanırken dikkatli olunmalıdır.

Veri toplama önerileri

Lojistik departmanıyla erken iletişim kurun
Mevcut veri kaynaklarını haritalayın (ERP, lojistik yazılımı, faturalar)
Veri toplama şablonu oluşturun (çıkış, varış, ağırlık, mod)
Taşıyıcılardan veri talep edin (mümkünse)
Eksik veriler için makul varsayımlar belirleyin ve dokümante edin

Sonuç

Lojistik emisyonları, veri şeması doğru kurulursa yönetilebilir. K4 ve K9 ayrımı, taşıma modu, mesafe, yük ağırlığı ve sorumluluk sınırları net tanımlanmalıdır. Aktivite bazlı (ton-km) hesaplama en doğru sonucu verir. Harcama bazlı yöntem, başlangıç taraması için kullanılabilir fakat detaylı hesaplamaya geçilmelidir.

Scope 3 lojistik (K4/K9): ton-km mi, km mi? Veri nasıl toplanır?