CBAM ve TR ETS: İhracatçı İçin İki Karbon Fiyatı, Bir Ürün

AB'ye inşaat demiri, çimento, alüminyum ya da gübre satan bir Türk tesisini düşünün. 2027'den itibaren bu tesisin ürünü iki ayrı karbon fiyatının konusu olabilir. Birincisi Türkiye'de: TR ETS kapsamındaki tesis, 2027 emisyonları için tahsisat teslim edecek. İkincisi AB'de: aynı ürünü ithal eden AB'li alıcı, gömülü emisyonlar için CBAM sertifikası teslim edecek.

Kağıt üzerinde CBAM bu çakışmayı öngörüyor. Tüzüğün 9. maddesi, menşe ülkede fiilen ödenmiş karbon fiyatının sertifika sayısından düşülmesine izin veriyor. Ama "Türkiye'de ETS var, o halde CBAM yükü azalır" çıkarımı, Ekim 2026 itibarıyla en az üç nedenle erken. Bu yazıda o nedenleri resmi metinler üzerinden açıyoruz. Temel kurallar için CBAM ve Emisyon Ticaret Sistemi Rehberi sayfasına bakabilirsiniz.

İki sistem, iki ödeyici, iki ayrı tanım

İlk fark, kimin neyi ödediği. TR ETS'de yükümlü, Türkiye'deki tesis işletmecisidir ve konu, tesisin doğrulanmış doğrudan emisyonudur. CBAM'da yükümlü, AB'deki yetkili beyan sahibidir ve konu, ithal edilen ürünün gömülü emisyonudur: doğrudan emisyon, çimento ve gübrede elektrik kaynaklı dolaylı emisyon ve öncül malların gömülü emisyonu.

Bu iki tanım birebir örtüşmez. Örneğin bir haddehane yarı mamulü başka bir tesisten alıyorsa, öncülün emisyonu CBAM'da ürünün içinde sayılır ama TR ETS'de başka bir tesisin yükümlülüğüdür. Komisyon'un AB dışı işletmecilere yönelik kılavuzu bu yüzden ödenen karbon fiyatının da ürünlere, gömülü emisyonun atfedildiği mantıkla, ton ürün başına avro cinsinden atfedilmesini istiyor ve öncüller için de ayrı bilgi bekliyor. Yani düşüm, tesisin toplam ETS faturası değil, ürün bazında atfedilmiş ve belgelenmiş bir tutar üzerinden işleyecek.

Birinci neden: "fiilen ödenmiş" ve ücretsiz tahsisat

Komisyon'un 15 Ekim 2026 tarihli Soru-Cevap belgesi düşümü iki koşula bağlıyor: fiyat fiilen ödenmiş olmalı ve iade ya da telafi edilmemiş olmalı. Belge açıkça örnek veriyor: bir ETS'de verilen ücretsiz tahsisat, karbon fiyatını azaltan bir telafi sayılır.

TR ETS pilot döneminin tasarımı burada belirleyici. Usul ve esaslara göre 2027 sistem yılı için ücretsiz tahsisat oranı, kıyas değeri yöntemiyle %100. Kıyas değeri ise, elektrik dışındaki sektörlerde, ilgili yılda sektördeki tesislerin emisyon yoğunluklarının ağırlıklı ortalaması. Bunun sonucu şöyle:

• Türkiye ortalamasında bir tesis için ücretsiz tahsisat emisyonunu büyük ölçüde karşılar; fiilen ödenen karbon fiyatı sınırlı kalır.
• Ortalamanın üzerindeki tesis açığını piyasadan karşılar; düşüme konu olabilecek ödeme bu açık kadardır.
• Ortalamanın altındaki tesis fazla tahsisatla kalır; bu durumda CBAM açısından düşülecek bir ödeme beklemek gerçekçi değildir.

Bir grup ihracatçı için soru hiç doğmuyor. ETS Yönetmeliği yalnız Kategori B ve C tesisleri, yani kurulu kapasiteye göre yıllık emisyonu 50.000 tCO₂e'yi aşan tesisleri kapsıyor; pilot dönem de beş sektörle sınırlı. Kategori A'daki daha küçük bir çelik ya da alüminyum işleyicisi, izleme ve raporlama yükümlülüğünü sürdürse de TR ETS'de karbon fiyatı ödemiyor. Bu tesislerin ürünleri için CBAM'da düşülecek bir Türkiye fiyatı yok; AB'li alıcının yükünü azaltmanın tek yolu doğrulanmış gerçek veri ve düşük emisyon yoğunluğu.

İronik bir sonuç da var: CBAM'da en avantajlı konumdaki düşük yoğunluklu tesis, Madde 9'dan en az yararlanacak olan tesis. Onun için asıl kazanç düşümden değil, doğrulanmış gerçek veriyle varsayılan değerin üzerine eklenen artıştan kurtulmaktan gelir.

İkinci neden: kurallar henüz yazılmadı

Komisyon, kanıtın türünü, bağımsız onayı, yabancı para cinsinden ödenen fiyatın yıllık ortalama kurla avroya çevrilmesini ve hangi iadelerin hesaba katılacağını bir uygulama tasarrufuyla belirleyeceğini, bu tasarrufu 2026'da kabul etmeyi planladığını yazıyor. Komisyon'un CBAM mevzuat sayfasında Ekim 2026 itibarıyla bu konuda kabul edilmiş bir tasarruf yok; yalnız ilgili istişare sürecinin özet raporu yer alıyor. Komisyon ayrıca karbon fiyatlaması olan ülkeler için varsayılan karbon fiyatları yayımlamayı ve bunları 2027 Eylül'ündeki ilk beyanlarda kullanılabilir kılmayı değerlendiriyor.

Bu yüzden bugün kimse TR ETS'de ödenecek bir tutarın CBAM'da tam olarak ne kadar karşılık bulacağını kesin olarak söyleyemez. Söyleyebileceğimiz, kuralın mantığı: ödenen, belgelenen, iade edilmeyen ve ürüne atfedilebilen tutar.

Üçüncü neden: takvimler örtüşmüyor

İki takvimi yan yana koyunca bir zamanlama sorusu çıkıyor:

2026 ithalatı için düşülecek bir TR ETS ödemesi, gönüllü mekanizma dışında, yapısal olarak yok. 2027 ithalatında ise CBAM beyanının son tarihi, TR ETS'deki teslim son tarihinden yaklaşık iki ay önce. Bir tesis teslimini son güne bırakırsa, AB'li alıcının beyan tarihinde "fiilen ödenmiş" bir fiyatı belgelemesi zorlaşabilir. Uygulama tasarrufunun bu tür zamanlama farklarını nasıl ele alacağı henüz belli değil; bu nedenle bu noktayı kesin bir sorun olarak değil, izlenmesi gereken bir risk olarak görüyoruz.

Bir de 2026 için öngörülen gönüllü tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizması var. ETS Yönetmeliği'nin 20. maddesi, işletmenin talebiyle birincil piyasada ek fiyat uygulanabileceğini düzenliyor; ihale usul ve esaslarını EPDK belirleyecek. Bu mekanizma ile yapılacak bir ödemenin CBAM'da "fiilen ödenmiş karbon fiyatı" sayılıp sayılmayacağı da Madde 9 kurallarına bağlı. Ekim 2026 itibarıyla iki tarafta da bu soruyu yanıtlayan bir metin yok.

Bu tabloda ihracatçı ne yapmalı?

1. Tek izleme yapısı kurun. TR ETS'nin izleme planı, İzleme Metodolojisi Planı ve Faaliyet Seviyesi Raporu ile CBAM'ın ürün bazlı emisyon raporu aynı sayaçları, yakıt ve malzeme akışlarını kullanıyor. İki ayrı ekip, iki ayrı tablo, iki ayrı doğrulama hazırlığı hem maliyet hem tutarsızlık riski demek. Ayrıntılar için Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi ve CBAM tanımlayıcı dönem rehberlerimize bakabilirsiniz.

2. Kıyasa göre yerinizi hesaplayın. Alt tesis bazında emisyon yoğunluğunuzu sektör ortalamasına göre tahmin edin. Açık mı vereceksiniz, fazla mı? Bu, hem TR ETS bütçenizi hem de CBAM'da düşüm beklentinizi belirleyen ilk sayı.

3. Ödemeyi ürüne bağlayan kayıt tutun. TR ETS'de yapılacak her teslim ve satın almayı tarih, miktar ve ödenen tutar olarak belgeleyin; bunu CBAM'daki üretim süreçleri ve CN kodlarıyla eşleyebilecek bir yapı kurun. Kurallar netleştiğinde geriye dönük olarak bu kaydı oluşturmak zor olacak.

4. Önceliği gerçek veriye verin. Varsayılan değerler 2026'da %10, 2027'de %20, 2028'den itibaren %30 artırılarak uygulanıyor. Madde 9 düşümünün belirsizliğine karşın bu artış kesin. Çoğu Türk üretici için CBAM yükünü belirleyen asıl kaldıraç, doğrulanmış gerçek veri.

5. Sözleşmeyi şimdiden düşünün. Düşümü AB'li alıcı talep edecek, ama ödemeyi Türk tesisi yapacak. Bu değerin ticari olarak nasıl paylaşılacağı, hangi belgelerin hangi tarihte verileceği ve gecikme durumunda ne olacağı, ilk beyan dönemine girmeden önce yazılı hale getirilmeli.

Sonuç

TR ETS ve CBAM aynı ürün üzerinde iki karbon fiyatı yaratabilir; CBAM'ın düşüm kuralı bu çifte ödemeyi önlemek için var. Ancak pilot dönemde %100 ücretsiz tahsisat, henüz kabul edilmemiş Madde 9 kuralları ve iki sistemin farklı takvimleri, düşümün pratikteki etkisini Ekim 2026 itibarıyla belirsiz bırakıyor. Bu belirsizlik içinde kesin olan iki şey var: doğrulanmış gerçek veri her senaryoda değer yaratıyor ve iki sistemin verisini tek yapıda toplayan şirketler, kurallar netleştiğinde hızlı hareket edebilecek.

Alalëa olarak CBAM ve TR ETS hazırlığını tek bir veri altyapısında kurguluyoruz. Ayrıntılar için CBAM hazırlığı ve ETS hazırlığı sayfalarımıza göz atabilirsiniz.