Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (TR ETS): Pilot Dönem ve Yükümlülükler

Türkiye'nin karbon fiyatlandırma altyapısı 2026'da kâğıttan uygulamaya geçti. Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (TR ETS), 7552 sayılı İklim Kanunu'na dayanıyor; işleyişi 27 Ağustos 2026 tarihli Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği ile, pilot dönemin ayrıntıları ise Karbon Piyasası Kurulu kararları ve 1 Ekim 2026'da yayımlanan usul ve esaslarla belirlendi.

Bu rehber Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki resmi metinlere dayanıyor. İklim Değişikliği Başkanlığı'nın TR ETS'ye ilişkin bulabildiğimiz en son resmi belgesi, 14 Ekim 2026 tarihli İzleme Metodolojisi Planı süre uzatımı duyurusudur. CBAM ile ilişkisini genel çerçevede görmek için CBAM ve Emisyon Ticaret Sistemi Rehberi ana sayfasına bakabilirsiniz.

Yasal dayanak: üç katman

Yönetmelik, 17 Mayıs 2014 tarihli Sera Gazı Emisyonlarının Takibi Hakkında Yönetmeliği yürürlükten kaldırdı ve eski yönetmeliğe yapılan atıfların yeni yönetmeliğe yapılmış sayılacağını hükme bağladı. Yani 2014 yönetmeliği kapsamında izleme planı ve doğrulanmış emisyon raporu hazırlayan tesisler için MRV yükümlülüğü kesintisiz sürüyor; değişen, bu verinin artık bir piyasanın temelini oluşturması.

Kanunun 10. maddesine göre Karbon Piyasası Kurulu, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı başkanlığında ilgili bakanlık temsilcileri, SPK, EPDK ve İklim Değişikliği Başkanlığından oluşur. Kurul ulusal tahsisat planını onaylar, ücretsiz tahsisatların dağılımına ve denkleştirme oranına karar verir. Piyasa işletmecisi olarak EPİAŞ işlem kayıt sistemini işletir; piyasa gözetimi EPDK'dadır.

Pilot dönem: 2026 ve 2027

2026: yalnız raporlama

Usul ve esasların 6. maddesine göre 2026 sistem yılı için yönetmelik kapsamında yalnız raporlama yükümlülükleri yerine getirilir. Gönüllü tamamlayıcı tahsisat fiyatı mekanizması dışında tahsisat teslim yükümlülüğü oluşmaz. Tamamlayıcı tahsisat fiyatı, yönetmeliğin 20. maddesinde düzenlenen ve işletmenin talebiyle birincil piyasada ek fiyat uygulanmasına imkan veren bir mekanizma; ihale usul ve esaslarını EPDK belirleyecek. Ekim 2026 itibarıyla bu usul ve esasların yayımlandığına dair bir belgeye ulaşamadık.

2027: ilk teslim yükümlülüğü

• 2027 sistem yılının doğrulanmış emisyonuna karşılık gelen tahsisatlar 2028 Kasım ayının son iş gününe kadar teslim edilir.
• 2027 için ücretsiz tahsisat oranı, kıyas değeri yöntemiyle %100 uygulanır; sektörel faaliyet katsayısı da pilot dönemde bir kabul edilir.
• Pilot dönemde piyasaya sunulan tahsisatlar yalnız pilot dönem yükümlülükleri için kullanılabilir. Yükümlülüğünü yerine getirmeyen işletmenin kalan yükümlülüğü birinci uygulama döneminin ilk yılına eklenir.

Pilot dönemden sonra gelecek birinci uygulama döneminin iki alt dönemden oluşacağı yönetmelikte yazıyor; ancak başlangıç ve bitiş yıllarını belirleyen resmi bir karara Ekim 2026 itibarıyla ulaşamadık. Kurul, pilot dönemin kapsam ve süresini değiştirme yetkisini de saklı tutuyor.

Kimler kapsamda? Eşikler ve pilot faaliyetler

Yönetmelik, EK-1'deki faaliyetleri yürüten tesisleri kurulu kapasiteye göre ihtiyatlı hesaplanan yıllık emisyona göre (biyokütle kaynaklı CO₂ hariç, transfer edilen CO₂ dahil) üç kategoriye ayırır:

Okul, üniversite, hastane ve savunma sanayi tesisleri yürüttükleri faaliyetle sınırlı olarak ETS dışındadır. Doğal gaz ve ham petrol iletimi ile depolaması, MRV hariç birinci uygulama dönemi sonuna kadar kapsam dışıdır.

Pilot dönem, B ve C kategorisindeki tesislerden şu faaliyetleri yürütenlerle sınırlı (usul ve esaslar, madde 2):

• Toplam anma ısıl gücü 20 MW ve üzeri tesislerde yakıt yakılarak elektrik üretimi (yalnız elektrik sektörü)
• Kok üretimi; metal cevheri kavurma, sinterleme ya da peletleme (demir-çelik ve alüminyum sektörleri)
• Kapasitesi 2,5 ton/saat ve üzeri demir veya çelik üretimi ve dökümü; 20 MW ve üzeri yakma üniteleriyle demirli metallerin üretimi veya işlenmesi
• Birincil alüminyum veya alümina üretimi; 20 MW ve üzeri yakma üniteleriyle ikincil alüminyum üretimi
• Günlük 500 ton ve üzeri döner fırınlarda ya da günlük 50 tonu aşan diğer fırınlarda klinker üretimi
• Nitrik asit ve amonyak üretimi

Ana faaliyeti bu listede olmayan bir tesis, elektrik üretse bile pilot dönem dışındadır.

Tahsisat: kıyas değeri nasıl işliyor?

Ücretsiz tahsisat alt tesis bazında hesaplanır. Yönetmeliğin 13. maddesindeki formül:

Ücretsiz tahsisat (t) = Kıyas değeri (tCO₂e/birim) × Ücretsiz tahsisat oranı × Sektörel faaliyet katsayısı × Faaliyet seviyesi (birim)

Tesis, faaliyetlerini öncelik sırasıyla ürün kıyası, ısı kıyası, bölgesel ısıtma, tesis içi ısıtma, yakıt kıyası ve üretim süreci alt tesislerine ayırır; onaylı izleme planındaki toplam emisyonu bu alt tesislere eksiksiz ve çifte sayım olmadan atfeder.

Pilot dönemde kıyas değerinin nasıl bulunacağı önemli:

• Elektrik dışındaki sektörler: Her alt tesis için yalnız ilgili sistem yılına ait emisyon yoğunluklarının ağırlıklı genel ortalaması alınır ve tek bir kıyas değeri belirlenir.
• Elektrik üretimi: Kıyas değeri santral bazında, ilgili yıl dahil son beş yılın (pilot dönem için 2023-2027) ağırlıklı ortalama yoğunluğuyla belirlenir. Ardından sektördeki toplam açık ve fazla, bir sektörel düzeltme faktörüyle dengelenir.
• Üretim süreci, tesis içi ısıtma ve bölgesel ısıtma alt tesisleri: Bunlara atfedilen emisyonların tamamı ücretsiz tahsisat olarak verilir.

Pratik sonuç şu: %100 ücretsiz tahsisat oranı, her tesisin emisyonunu tam karşılamak anlamına gelmez. Kıyas Türkiye ortalamasına göre belirlendiği için ortalamanın üzerinde yoğunluğa sahip tesis açık verir, altındaki fazla tahsisatla kalır. Kıyas değerleri, alt tesislere ait doğrulanmış raporlar teslim edildikten sonra Ulusal Tahsisat Planında ilan edilecek; plan ise doğrulanmış raporların son teslim tarihinden itibaren 60 gün içinde Resmî Gazete'de yayımlanır. Ücretsiz tahsisat başvurusu planın yayımından itibaren 30 gün içinde yapılır.

Piyasa araçları

• Birincil ve ikincil piyasa: Tahsisatlar birincil piyasada ihaleyle satılır; ikincil piyasa sürekli ticaret yöntemiyle çalışır.
• Ek rezerv: Belirli koşullarla, yalnız teslim yükümlülüğü için kullanılabilir; birincil piyasadaki kullanımı ETS üst sınırının %10'unu aşamaz. Ek rezerv kullanan tesislerin son tarihi Aralık ayının son iş günüdür.
• Piyasa istikrar mekanizması: Fiyat ve arz değerlendirmesine göre devreye girer; bankalama ve ödünç alma esneklikleri öngörülür.
• Denkleştirme: Yalnız Türkiye'deki projelerden elde edilen karbon kredileri, Kurul'un belirleyeceği oranı aşmamak üzere kullanılabilir.
• Bağlantı: Yönetmelik, diğer emisyon ticaret sistemleriyle karşılıklı tanıma anlaşmalarına ve elektronik bağlantıya imkan tanır.

İzleme, raporlama ve doğrulama (MRV)

Sera gazı emisyon izni: ETS kapsamındaki işletmeler Başkanlıktan izin alır; izin beş yıl geçerlidir ve yenileme başvurusu bitişten en az altı ay önce yapılır. Kanunun yürürlüğünden itibaren üç yıllık geçiş süresinde işletmelerin bir kereye mahsus izni varmış sayılır; Kurul kararıyla bu süre iki yıla kadar uzatılabilir.

İzleme planı ve emisyon raporu: İzleme planı, izlemenin başlayacağı tarihten en az altı ay önce onaya gönderilir. Önceki yılın emisyon ve faaliyet seviyeleri her yıl 30 Nisan'a kadar raporlanır; Başkanlık bu süreyi en fazla bir ay uzatabilir. Rapor, Başkanlığa gönderilmeden önce MEDAS tarafından atanan doğrulayıcı kuruluşça doğrulanır. Doğrulayıcılar ISO/IEC 17029'a göre TÜRKAK'tan akredite olur; hesaplama faktörleri için akredite laboratuvar kullanılır. Kayıtlar en az 10 yıl saklanır.

Pilot döneme özgü belgeler: Alt tesislerin ve ücretsiz tahsisata esas verinin nasıl izleneceğini anlatan İzleme Metodolojisi Planı (İMP) ile alt tesis bazında faaliyet seviyelerini ve atfedilen emisyonları gösteren Faaliyet Seviyesi Raporu (FSR). FSR'deki toplam emisyon, aynı yılın doğrulanmış emisyon raporundaki toplamla eşit olmalıdır.

Pilot dönem takvimi

Yaptırımlar

İklim Kanunu'nun 14. maddesi ve yönetmeliğin 35. maddesi başlıca yaptırımları şöyle düzenler:

• Doğrulanmış raporun zamanında sunulmaması: Tesis kategorisine ve kapasiteye göre kademelendirilmiş idari para cezası; ETS kapsamındaki işletmelere bu cezalar iki kat uygulanır. Ayrıca rapor sunulana kadar işlem kayıt sistemindeki hesaplarda teslim dışında işlem yapılamaz.
• İzinsiz faaliyet: İzin almadan ya da süresi biten veya iptal edilen izinle faaliyete devam edenlere, doğrulanmış raporu olan işletmelerde son beş yılın en yüksek emisyonu üzerinden ton başına, olmayanlarda kategori bazında ceza uygulanır.
• Eksik teslim: Teslim edilmeyen her tahsisat için, ilgili yılın son üç ayındaki birincil ve ikincil piyasa ağırlıklı ortalama fiyatlarından yüksek olanın iki katı tutarında ceza uygulanır; teslim edilmeyen miktar ertesi yılın yükümlülüğüne eklenir.
• Süreklilik: Üç yıl üst üste her yıl yükümlülüğünün en az %80'ini zamanında yerine getirmeyen işletmenin izni iptal edilir.
• Pilot dönem indirimi: Kanunun geçici 1. maddesine göre pilot dönemde bu cezalar %80 indirimli uygulanır.

Ceza tutarları yönetmelikte tesis kategorilerine göre ayrıntılı olarak yer alıyor; güncel tutarlar için Resmî Gazete'deki metne bakılmalıdır.

Henüz netleşmeyenler (Ekim 2026)

• Pilot dönem kıyas değerleri ve Ulusal Tahsisat Planı: doğrulanmış 2026 ve 2027 verisinden sonra ilan edilecek.
• Tamamlayıcı tahsisat fiyatı ihalesinin EPDK usul ve esasları.
• Denkleştirmede kullanılabilecek karbon kredisi oranı.
• Birincil piyasa ihale takvimi ve fiyat koridoru kararları.
• Birinci uygulama döneminin yıl aralığı.
• TR ETS'de ödenecek bir karbon fiyatının AB CBAM kapsamında nasıl dikkate alınacağı; bu konu AB tarafındaki uygulama tasarrufuna bağlı. Ayrıntılar için CBAM tanımlayıcı dönem rehberine bakabilirsiniz.

Şirketler şimdi ne yapmalı?

1. Kapsam kontrolü: Kurulu kapasiteye göre ihtiyatlı emisyon hesabınızı güncelleyin ve kategorinizi teyit edin. Ana faaliyetiniz pilot listesinde mi, netleştirin.
2. İMP'yi 27 Ocak 2027'yi beklemeden hazırlayın: Alt tesis ayrımı, ölçüm noktaları ve faaliyet seviyesi verisi, 2026 yılının tamamı için geriye dönük toplanabilir olmalı. Eksik sayaç ya da ayrıştırılamayan enerji akışı varsa bunu şimdi görmek gerekir.
3. Kıyasa göre konumunuzu tahmin edin: Kendi emisyon yoğunluğunuzu alt tesis bazında hesaplayın. Kıyas ağırlıklı sektör ortalaması olacağı için, ortalamanın üzerinde olduğunuzu düşünüyorsanız 2027 için olası açığı şimdiden planlayın.
4. Doğrulama takvimini erkene alın: 2026 emisyon raporu ve FSR aynı tarihte, 30 Nisan 2027'de teslim ediliyor. AB'ye ihracat yapıyorsanız aynı dönemde CBAM doğrulaması da gerekecek.
5. Karbon maliyeti kayıtlarını ürüne bağlayın: TR ETS'de yapılacak her teslim ve satın alma, ileride CBAM'da kanıt olarak istenebilir. Kayıtları ürün ve üretim süreci bazında tutun.

Sektöre özgü sınır sorularında çimento ve demir-çelik sınır kılavuzlarımız yardımcı olabilir. TR ETS izleme planı, İMP, FSR ve doğrulama hazırlığında destek için ETS hazırlığı hizmetimize, AB ihracatı boyutu için CBAM hazırlığı hizmetimize göz atabilirsiniz. Alalëa, iki sistemin verisini tek izleme yapısında kurmanıza yardımcı olur.