Doğalgaz Emisyonu Nasıl Hesaplanır? Formül, Faktör ve Örnek

Doğalgaz, Türkiye'de birçok sanayi tesisinin ve ofis binasının en büyük doğrudan emisyon kaynağıdır. Hesabın kendisi basittir; sorunlar genellikle birimlerde çıkar. Faturada Sm³, kWh ve kcal birlikte görünür, IPCC faktörleri ise başka bir enerji bazında verilir. Bu rehber, faturadan tCO₂e'ye giden yolu her adımı göstererek anlatır.

Doğalgaz emisyonu neden Scope 1'dir?

GHG Protocol Kurumsal Standardı, şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kazan, fırın ve türbin gibi kaynaklardaki yakıt yanmasını doğrudan emisyon, yani Scope 1 olarak tanımlar (Bölüm 4, s. 25-27). Pratikte şu kalemler Scope 1'e girer:

• Buhar ve sıcak su kazanları, kızgın yağ kazanları
• Isıl işlem, kurutma ve pişirme fırınları
• Kojenerasyon ve trijenerasyon motorları
• Bina ısıtması için kombi ve kazanlar
• Mutfak ve yemekhane ocakları

Sınır sorusu, kaynağın kimin kontrolünde olduğudur. Kiraladığınız binanın merkezi kazanını mal sahibi işletiyorsa ya da başka bir şirketten buhar satın alıyorsanız durum değişir. Bunun ayrıntısı için organizasyonel ve operasyonel sınır rehberine bakabilirsiniz. Gazın çıkarılması, işlenmesi ve boru hatlarıyla taşınması sırasında oluşan emisyonlar ise sizin Scope 1'iniz değildir; bunlar Scope 3 Kategori 3'te (yakıt ve enerjiyle ilgili faaliyetler) ayrıca raporlanır.

Formül

Sabit yanma için IPCC Tier 1 yaklaşımı, yakıt miktarını enerji birimine çevirip her gazın faktörüyle çarpmaktır:

Emisyon (kg CO₂e) = Yakıt (TJ, alt ısıl değer) × [EF_CO₂ + (EF_CH₄ × GWP_CH₄) + (EF_N₂O × GWP_N₂O)]

Burada EF değerleri kg/TJ cinsindendir. Sonucu 1.000'e bölerek tCO₂e elde edersiniz. Formülün kritik kısmı ilk çarpandır: yakıtı doğru enerji bazında TJ'ye çevirmek.

Faturadaki birimler: Sm³, kWh ve kcal

Türkiye'de doğalgaz faturasında üç bilgi birlikte bulunur:

• Sm³ (standart metreküp): BOTAŞ'ın tanımıyla 15 °C sıcaklık ve 1,01325 bar mutlak basınçtaki 1 m³ gaz hacmi. Sayaç ölçümü bu koşullara düzeltilerek faturaya yazılır.
• Üst ısıl değer (kcal/Sm³): Gazın birim hacminin enerji içeriği. Faturalandırma tebliği, enerji bazında gösterimde 9.155 kcal/m³ üst ısıl değeri esas alarak 1 m³ = 10,64 kWh kabul eder (Madde 4). Fiili değer ise tahakkuk dönemindeki günlük üst ısıl değerlerin hacimsel akış ağırlıklı ortalamasıdır (Madde 3).
• kWh: Sm³ ile fiili üst ısıl değerin çarpımı. Gazın o dönemki gerçek enerji içeriğini yansıttığı için hesap açısından en değerli satırdır.

Üst ve alt ısıl değer farkı

Faturadaki "üst ısıl değer" İngilizce kaynaklarda gross calorific value (GCV) ya da higher heating value olarak geçer. IPCC faktörleri ise alt ısıl değer (net calorific value, NCV) bazındadır. Aradaki fark, yanmada oluşan su buharının gizli ısısıdır. IPCC'ye göre doğalgazda alt ısıl değer, üst ısıl değerden yaklaşık yüzde 10 düşüktür; kömür ve petrol ürünlerinde fark yaklaşık yüzde 5'tir (Cilt 2, Bölüm 1, s. 1.16). İngiltere hükümetinin 2026 faktörleri de aynı tabloyu gösterir: doğalgaz için üst ısıl değer bazlı faktör 0,18231, alt ısıl değer bazlı faktör 0,20199 kg CO₂e/kWh'dir ve oranları 0,903'tür.

Sonuç: faturadaki kWh'yi doğrudan IPCC'nin NCV bazlı faktörüyle çarparsanız emisyonu yaklaşık yüzde 10 fazla bulursunuz. Doğru yol ya kWh'yi 0,90 ile çarparak alt ısıl değere çevirmek ya da üst ısıl değer bazında yayımlanmış bir faktör kullanmaktır.

Kullanışlı dönüşümler:

• 1 kWh = 3,6 MJ = 0,0036 GJ
• 1 TJ = 1.000 GJ
• 1 kcal = 4,1868 kJ (Türkiye envanterinin dönüşümünde 1 ton petrol eşdeğeri 41,868 GJ alınır)

Hangi faktör: IPCC, Türkiye ulusal envanteri ya da DESNZ

Türkiye envanteri doğalgaz için ülkeye özgü bir CO₂ faktörü kullanır ve bu değer IPCC varsayılanından yaklaşık yüzde 1 düşüktür. İki seçenek de savunulabilir; önemli olan seçimi gerekçelendirmek, yılını yazmak ve yıllar arasında tutarlı kalmaktır. Faktör seçimine dair genel çerçeve için emisyon faktörü seçimi yazımıza bakabilirsiniz.

GWP: hangi IPCC raporunu kullanıyoruz?

CH₄ ve N₂O'yu CO₂ eşdeğerine çevirmek için küresel ısınma potansiyeli (GWP) gerekir. Bu rehberdeki hesaplarda IPCC AR6 değerlerini kullanıyoruz, çünkü GHG Protocol'ün Ağustos 2024 tarihli GWP belgesi en güncel değer olarak AR6'yı önerir. Aynı belge, yakıt yanmasından çıkan metan için fosil değil "fosil olmayan" metan GWP'sinin kullanılmasını ister; yanmadan oluşan CO₂ zaten ayrıca sayıldığı için fosil değeri çift sayıma yol açar. Buna göre:

• CH₄ (fosil olmayan, AR6): 27,0
• N₂O (AR6): 273

Türkiye'nin 2024 ulusal envanteri ve DESNZ'nin 2026 yakıt faktörleri ise AR5 kullanır (CH₄ 28, N₂O 265). Doğalgaz yanmasında bu fark pratikte önemsizdir: aşağıdaki örnekte AR5 ile sonuç yalnızca yaklaşık 9 kg CO₂e değişir. Raporladığınız bir program belirli bir GWP setini zorunlu kılıyorsa onu izleyin ve hangi seti kullandığınızı her zaman yazın.

Adım adım örnek: tekstil boyahanesi

Aşağıdaki tüm tüketim rakamları örnek değerdir. Bir boyahane, buhar kazanlarında ve ram makinelerinde doğalgaz kullanıyor. 2025 yılına ait 12 aylık dağıtım faturasından şu toplamlar alınmış:

• Toplam tüketim: 1.250.000 Sm³
• Faturalardaki toplam enerji: 13.350.000 kWh (üst ısıl değer bazında)

Ortalama ısıl değer 13.350.000 ÷ 1.250.000 = 10,68 kWh/Sm³ eder; bu da tebliğdeki 10,64 kWh referansına yakındır.

Adım 1, kWh'yi enerjiye çevirin: 13.350.000 kWh × 0,0036 GJ/kWh = 48.060 GJ = 48,06 TJ (üst ısıl değer)

Adım 2, alt ısıl değere geçin (IPCC, yaklaşık yüzde 10 fark): 48,06 TJ × 0,90 = 43,254 TJ (alt ısıl değer)

Adım 3, CO₂ (IPCC Tablo 2.3, 56.100 kg/TJ): 43,254 × 56.100 = 2.426.549 kg = 2.426,55 t CO₂

Adım 4, CH₄ (1 kg/TJ, GWP 27,0): 43,254 × 1 = 43,25 kg CH₄ → 43,25 × 27,0 = 1.168 kg = 1,17 t CO₂e

Adım 5, N₂O (0,1 kg/TJ, GWP 273): 43,254 × 0,1 = 4,33 kg N₂O → 4,33 × 273 = 1.181 kg = 1,18 t CO₂e

Toplam: 2.426,55 + 1,17 + 1,18 = 2.428,90 tCO₂e

Bu da tesisin gazı için Sm³ başına 2.428.898 ÷ 1.250.000 = 1,943 kg CO₂e demektir. CH₄ ve N₂O toplamın yaklaşık binde birini oluşturuyor.

Sağlama: farklı faktörlerle aynı tesis

İlk üç sonuç birbirine yaklaşık yüzde 2 içinde yakındır. Son satır ise yaklaşık yüzde 4 yüksektir. Nedeni şu: DESNZ'nin m³ ve kWh faktörlerinin oranı (2,02633 ÷ 0,18231) İngiltere gazı için yaklaşık 11,11 kWh/m³ enerji içeriğine karşılık gelir; örnekteki tesisin gazı ise 10,68 kWh/Sm³. Yabancı bir veri setini kullanacaksanız hacim değil enerji bazlı faktörünü seçin.

Hesaplayıcılar

Fatura toplamınız Sm³ ise ilk hesaplayıcıyı kullanın:

Faturadaki kWh toplamını kullanmak daha hassastır. kWh değerini 1.000'e bölerek MWh olarak girin:

Diğer sabit yakıtlar: fuel oil, LPG ve kömür

Aynı mantık diğer yakıtlar için de geçerlidir; yalnızca faktörler ve ısıl değerler değişir. Aşağıdaki tablo IPCC 2006 varsayılanlarından türetilmiştir (Cilt 2, Tablo 1.2 alt ısıl değerler, Tablo 2.3 imalat sanayi emisyon faktörleri). Son sütun ton yakıt başına CO₂'dir.

Linyit satırları önemli bir uyarı taşır: Türkiye envanterinde 2022 için linyitin ortalama alt ısıl değeri 8,24 TJ/kt'dir, IPCC varsayılanı ise 11,9. Aynı ton linyit için IPCC varsayılanı yaklaşık yüzde 39 daha yüksek CO₂ verir. Katı yakıtlarda ton başına varsayılan faktör yerine, tedarikçinin her parti için verdiği analiz raporundaki alt ısıl değeri kullanın ve enerji bazında hesaplayın. Sıvı yakıtı litre olarak alıyorsanız yoğunluğu da tedarikçi belgesinden alın.

Sık yapılan hatalar

1. Faturadaki kWh'yi NCV bazlı faktörle çarpmak. Türkiye'de faturadaki kWh üst ısıl değer bazındadır. IPCC faktörüyle doğrudan çarpım emisyonu yaklaşık yüzde 10 şişirir.
2. Hacim bazlı yabancı faktör kullanmak. İngiltere'nin m³ faktörü başka bir gaz bileşimine göredir. Örnekte bu hata sonucu yaklaşık yüzde 4 yükseltti.
3. Fatura dönemi ile takvim yılını karıştırmak. Aralık tüketimi çoğu zaman Ocak'ta faturalanır. Yıllık toplamı okuma tarihlerine göre kurun; gerekirse son dönemi gün sayısıyla paylaştırın.
4. Kojenerasyonu çift saymak. Kojenerasyonda yakılan gazın tamamı Scope 1'dir. Aynı tesiste üretip tükettiğiniz elektriği ayrıca Scope 2'ye yazmayın.
5. Ofis ile fabrikayı aynı CH₄ faktörüyle hesaplamak. IPCC, ticari ve kurumsal binalar için 5 kg CH₄/TJ verir; sanayi için 1 kg/TJ. Etkisi küçüktür ama tutarlılık için ayırın.
6. Kaynağı ve yılı yazmamak. Faktörün kaynağını, yılını, enerji bazını ve GWP setini hesap dosyasında belirtmeyen bir envanter doğrulamada ilk soruyu buradan alır.
7. Üst akış emisyonlarını Scope 1'e katmak. Gazın üretimi ve taşınmasından doğan emisyonlar Scope 3 Kategori 3'tür. Scope 1'de yalnızca sizin yakmanızdan çıkan gazlar yer alır.

Veriyi doğrulamaya hazır tutmak

Doğrulayıcı genellikle önce faturaları ve sayaç kayıtlarını, sonra hesap dosyasındaki dönüşümleri kontrol eder. Bu yüzden şunları tek bir klasörde tutun:

• 12 aylık dağıtım faturaları (Sm³, kWh ve üst ısıl değer satırları görünür olacak şekilde)
• Birden çok sayaç varsa sayaç listesi ve hangi binayı beslediği
• Alt sayaçlarla dağıtım yapıyorsanız, alt sayaç toplamının ana sayaçla mutabakatı
• Kullanılan faktör tablosunun kaynak sayfası ve sürümü

Doğrulamada en sık bakılan noktalar için emisyon doğrulamasında ilk bakılan 10 şey yazımız yol gösterir.

Sonraki adım

Doğalgaz genellikle Scope 1'in büyük kısmıdır ama tek kalemi değildir. Envanterin bütününü kurmak için karbon ayak izi hesaplama rehberine dönebilir, elektrik tarafı için elektrik tüketimi emisyon hesaplama, araç filosu için şirket araçları emisyon hesaplama rehberlerine geçebilirsiniz. Tesisinizin yakıt verisini doğrulamaya hazır bir envantere dönüştürmek isterseniz Alalëa'nın karbon ayak izi hizmeti bu işi veri toplamadan raporlamaya kadar birlikte yürütür.