Organizasyonel ve Operasyonel Sınır: Özkaynak ve Kontrol Yaklaşımları

Bir şirketin karbon envanterinde en çok tartışılan karar genellikle hesap değil, sınırdır: Hangi tesisler, hangi iştirakler, hangi kiralık varlıklar envantere girecek ve hangi oranda? GHG Protocol bu soruyu iki adımda çözer. Önce organizasyonel sınır çizilir, yani hangi operasyonların şirkete ait sayılacağı. Sonra operasyonel sınır belirlenir, yani bu operasyonlardaki emisyonların hangi kapsamlara ayrılacağı. İkisi birlikte envanter sınırını oluşturur. Envanterin genel çerçevesi için sera gazı envanteri rehberine bakabilirsiniz.

Organizasyonel sınır: üç yaklaşım

GHG Protocol Kurumsal Standardı'na göre şirket, konsolide emisyonlarını iki ana yaklaşımdan biriyle hesaplar ve raporlar: özkaynak payı ya da kontrol. Kontrol yaklaşımını seçen şirket, kontrolü finansal ya da operasyonel ölçütle tanımlamayı da seçmek zorundadır. Pratikte üç seçenek vardır.

Özkaynak payı yaklaşımı. Şirket, bir operasyonun emisyonlarını o operasyondaki ekonomik payı oranında hesaba katar. Ekonomik pay genellikle ortaklık oranına eşittir. Eşit değilse, ekonomik öz hukuki biçimin önüne geçer; bu nedenle envanter ekibinin muhasebe ve hukuk birimleriyle çalışması gerekir.

Finansal kontrol yaklaşımı. Şirket, bir operasyonun finansal ve işletme politikalarını ondan ekonomik fayda sağlamak amacıyla yönlendirebiliyorsa o operasyon üzerinde finansal kontrol sahibidir. Finansal kontrol varsa emisyonların yüzde 100'ü alınır. Standarda göre operasyon finansal tablolarda tam konsolide ediliyorsa, yani bağlı ortaklık olarak işleniyorsa, finansal kontrol vardır. Ortakların finansal kontrolü birlikte paylaştığı ortak girişimlerde emisyonlar özkaynak payına göre alınır.

Operasyonel kontrol yaklaşımı. Şirket ya da bağlı ortaklıklarından biri bir operasyonda işletme politikalarını getirme ve uygulama konusunda tam yetkiye sahipse operasyonel kontrol vardır. Standart, şirket bir tesisin işletmecisiyse çok istisnai durumlar dışında operasyonel kontrolün de ona ait olduğunu kabul eder. Operasyonel kontrol, her kararı tek başına verebilmek anlamına gelmez; büyük yatırımlar için ortakların onayı gerekebilir. Kritik olan, işletme politikalarını belirleme yetkisidir.

Seçilen yaklaşım şirketin tüm katmanlarına aynı şekilde uygulanmalıdır. Standart, devlet ortaklığı olan ya da özel ve kamu ortaklığının karıştığı yapılar için de aynı kuralların geçerli olduğunu belirtir.

Finansal muhasebe kategorilerine göre davranış

GHG Protocol'ün finansal muhasebe kategorileri tablosunun özeti:

Operasyonel kontrol yaklaşımında ise muhasebe kategorisine değil, işletme yetkisinin kimde olduğuna bakılır: işletme yetkisi şirketteyse yüzde 100, değilse yüzde 0.

Sayısal örnek: üç yaklaşım, üç farklı toplam

Aşağıdaki holding yapısı ve emisyon değerleri tamamen örnek değerlerdir; GHG Protocol'ün Holland Industries örneğindeki mantıkla kurgulanmıştır.

Her yaklaşımda holdingin kapsam 1 ve 2 toplamına giren miktar:

Aynı şirket, yalnız yaklaşım seçimiyle 76.000 ile 85.000 tCO₂e arasında farklı bir kapsam 1+2 toplamı raporlayabiliyor. Bu yüzden yaklaşım raporda mutlaka açıklanır ve yıllar içinde tutarlı uygulanır.

Dışarıda kalan emisyonlar kaybolmaz. Kapsam 3 Standardı'na göre operasyonel kontrol yaklaşımında şirketin sahip olduğu ama kontrol etmediği varlıkların emisyonları (örnekte C ve E) kapsam 3'te, yatırımlar kategorisinde (Kategori 15) değerlendirilir. Tersine, özkaynak payı yaklaşımında şirketin kontrol ettiği ama sahibi olmadığı bir varlık (örneğin kiralık bir varlık) kapsam 1'den çıkar ve kapsam 3'e girer.

Ortak girişimler

Ortak girişimlerde iki risk vardır: çift sayım ve eksik sayım. GHG Protocol'e göre aynı ortak girişimde pay sahibi iki şirket farklı yaklaşımlar kullanırsa, örneğin biri özkaynak payı, diğeri finansal kontrol, emisyonlar çift sayılabilir. Gönüllü kurumsal raporlamada yaklaşım açıklandığı sürece bu çoğu zaman sorun değildir; ama emisyon ticaret sistemlerinde ve bazı zorunlu programlarda çift sayımdan kaçınılmalıdır.

Ortakların finansal kontrolü paylaştığı ama işletmeyi hiçbirinin tek başına yürütmediği bir yapıda sözleşmeye bakılır: işletme politikalarını getirme yetkisi bir ortaktaysa operasyonel kontrol onundur. Ortak girişim politikalarını kendisi belirliyorsa, ortakların hiçbiri operasyonel kontrol kapsamında emisyon raporlamaz. Standart ayrıca ortakların, emisyonların sahipliğini ya da yönetim sorumluluğunu sözleşmeyle paylaştırabileceğini ve bu düzenlemenin raporda isteğe bağlı olarak açıklanabileceğini belirtir.

Pratik önerimiz: her ortak girişim için tek sayfalık bir "sınır kararı notu" hazırlayın. Ortaklık oranı, finansal tablolardaki işleniş, işletme lisansının kimde olduğu ve uygulanan yüzde bu notta yazılı olsun. Doğrulayıcının ilk isteyeceği belgelerden biri budur.

Kiralık varlıklar

GHG Protocol, seçilen konsolidasyon yaklaşımının kiralık varlıklar, dış kaynak kullanımı ve franchise gibi sözleşmesel düzenlemelere de uygulanacağını söyler:

• Özkaynak payı ya da finansal kontrol kullanılıyorsa: Kiracı, yalnız finansal muhasebede tamamen kendi varlığı gibi işlenen ve bilançoya kaydedilen kiralamaların (finansal kiralama) emisyonlarını kapsam 1 ve 2'de hesaba katar.
• Operasyonel kontrol kullanılıyorsa: Kiracı, işlettiği kiralık varlıkların emisyonlarını kapsam 1 ve 2'de hesaba katar.

Hangi kiralamanın finansal, hangisinin faaliyet kiralaması olduğuna şirketin muhasebe birimi karar verir.

Örnek: Bir gıda şirketi, İzmir'de bir soğuk depoyu kiralıyor ve depoyu kendi personeliyle işletiyor. Kira sözleşmesi muhasebede faaliyet kiralaması olarak işleniyor.

Kiraya veren tarafta da simetrik bir kural vardır. Kiraya verilen ve kiraya verenin kapsam 1 ve 2'sine girmeyen varlıkların işletme emisyonları, kiraya veren tarafından Kategori 13'te (aşağı akış kiralanan varlıklar) raporlanır. Kapsam 3 Hesaplama Kılavuzu'na göre Kategori 8 ve 13'ün hesap yöntemleri aynıdır: varlığa özgü yöntem, kiraya verene özgü yöntem ve ortalama veri yöntemi (örneğin metrekare başına ortalama emisyon).

Franchise ve dış kaynak kullanımı

Franchise'lar ayrı tüzel kişiliklerdir. GHG Protocol'e göre franchise veren çoğu durumda franchise üzerinde özkaynak hakkına ya da kontrole sahip değildir ve bu durumda franchise emisyonları konsolide edilmez. Franchise veren bu emisyonları Kategori 14'te raporlar; asgari sınır, franchise işletmelerinin kapsam 1 ve 2 emisyonlarıdır. Franchise alan ise aynı emisyonları kendi kapsam 1 ve 2'sinde raporlar. Franchise verenin özkaynak hakkı ya da kontrolü varsa olağan konsolidasyon kuralları uygulanır.

Dış kaynak kullanımı da aynı mantıkla ele alınır: dışarıya verilen bir faaliyet, seçilen yaklaşım kapsamında değilse kapsam 3'e gider. Örneğin bir yan sanayi şirketi kaplama işini fason bir firmaya verdiğinde, fason firmanın enerji tüketimi yan sanayinin kapsam 3 Kategori 1'ine (satın alınan hizmet) girer.

Hangi yaklaşım kimin için uygun?

GHG Protocol, gönüllü kamuya açık raporlama için hiçbir yaklaşımı önermez, hatta mümkünse özkaynak payı ve kontrol yaklaşımıyla ayrı ayrı hesap yapılmasını teşvik eder. Seçimi etkileyen ölçütler:

• Ticari gerçeklik: Bir faaliyetten ekonomik fayda sağlayan şirketin emisyonun sahipliğini de alması gerektiği düşünülüyorsa özkaynak payı bunu en iyi yansıtır.
• Resmi raporlama ve emisyon ticareti: Uyum sorumluluğu genellikle işletmeciye düştüğü için devletler raporlamayı çoğunlukla operasyonel kontrole dayandırır. Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği'nde de yükümlülük, EK-1 faaliyetlerini yürüten işletmeye ve tesise bağlıdır. Ayrıntı için Türkiye ETS rehberi.
• Performans yönetimi: Yöneticiler yalnız kontrol ettikleri faaliyetlerden sorumlu tutulabildiği için kontrol yaklaşımları performans takibine daha uygundur.
• Veri erişimi ve maliyet: Kontrol etmediğiniz ortak girişimlerden veri toplamak zordur; özkaynak payı yaklaşımı idari yükü artırabilir.
• Finansal muhasebeyle uyum: Özkaynak payı ve finansal kontrol, sera gazı muhasebesini finansal muhasebeye yaklaştırır.
• Tamlığı kanıtlama: Operasyonel kontrolde, karşılaştırılacak bir finansal varlık listesi bulunmadığı için tamlığı göstermek daha zor olabilir.

Operasyonel sınır: kapsamları seçmek

Organizasyonel sınır belirlendikten sonra operasyonel sınır kurumsal düzeyde seçilir ve her operasyona aynı şekilde uygulanır. Bu aşamada:

1. Her operasyon için emisyon kaynakları listelenir ve doğrudan ya da dolaylı olarak sınıflanır.
2. Kapsam 1 ve 2 her durumda dahildir; GHG Protocol bunları asgari şart olarak koyar.
3. Kapsam 3'ün hangi kategorilerinin dahil edileceği belirlenir. Kapsam 3 Standardı'na uygun raporlamada tüm kategoriler, Tablo 5.4'teki asgari sınırlarla hesaba katılır; dışlamalar açıklanır ve gerekçelendirilir.
4. Verinin tesis, ülke, kaynak türü ve faaliyet türüne göre ayrıştırılmış toplanması planlanır. Standart, ayrıştırılmış verinin farklı raporlama ihtiyaçlarına esneklik sağladığını vurgular.

GHG Protocol'ün basit örneği bu iki adımı netleştirir: A ve B operasyonlarının tamamına sahip, C operasyonunda ise yüzde 30 işletmesiz payı olan bir şirket, özkaynak payını seçerse A, B ve C'nin yüzde 30'unu; finansal kontrolü seçerse yalnız A ve B'yi konsolide eder. Ardından hangi kapsamları raporlayacağına karar verir ve operasyonlar bu kurumsal politikayı uygular. Kaynakların kapsamlara ayrılması için kapsam 1, 2 ve 3 rehberine bakın.

Sınır değiştiğinde

Satın alma, satış, ortaklık oranı değişikliği ya da konsolidasyon yaklaşımının değiştirilmesi, baz yılı emisyonlarının yeniden hesaplanmasını gerektirebilir. SBTi Net-Zero Standardı V2.0 da organizasyonel ya da operasyonel sınır değişikliklerini ve konsolidasyon yaklaşımı değişikliğini hedef baz yılı için yeniden hesaplama değerlendirmesi gerektiren olaylar arasında sayar. Kurallar ve sayısal örnek için baz yılı rehberi.

Sektöre göre tipik sınır soruları

Çimentoda ocak işletmesinin ayrı şirkette olması, demir-çelikte ortak oksijen ya da enerji tesisleri, otomotiv yan sanayinde müşteriye ait kalıpların fabrikada kullanılması, lojistikte taşeron filo ve kiralık depolar, perakendede AVM içindeki kiralık mağazalar ve franchise ağı sık karşılaştığımız sınır sorularıdır. Her sektör için ayrıntılı kararlar: çimento, demir-çelik, otomotiv yan sanayi, lojistik ve ulaşım, perakende.

Alalëa olarak sınır çalışmasına şirketin konsolide finansal tablolarındaki iştirak listesinden başlıyor, her operasyon için yaklaşımın sonucunu tabloya döküyor ve kararları doğrulayıcıya sunulabilecek bir yöntem notuna bağlıyoruz. Envanter sınırınızı birlikte netleştirmek için karbon ayak izi hizmetimize göz atabilir ya da bize yazabilirsiniz.