Şirket Araçlarının Karbon Ayak İzi Nasıl Hesaplanır?

Satış ekipleri, servis araçları, hafif ticari araçlar ve yönetici araçları birçok şirkette Scope 1'in doğalgazdan sonraki en büyük kalemidir. Hizmet şirketlerinde ise çoğu zaman Scope 1'in neredeyse tamamıdır. İyi haber şu: Türkiye'de filoların büyük kısmı yakıt kartıyla çalıştığı için gereken veri zaten bir yerde duruyor. Bu rehber, o veriyi doğru kapsamlara ayırıp tCO₂e'ye çevirmeyi anlatır.

Araç emisyonları hangi kapsama girer?

GHG Protocol Kurumsal Standardı, şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği araçlarda yakıt yakılmasından doğan emisyonları doğrudan emisyon, yani Scope 1 olarak tanımlar (Bölüm 4, s. 25-27). Buna "mobil yanma" denir. Asıl soru, hangi araçların "kontrol edilen" araç sayıldığıdır.

Kiralık araçlar: kiralama türü ve kontrol yaklaşımı

Türkiye'de şirket filolarının önemli kısmı uzun dönem operasyonel kiralamayla kullanılır. Scope 3 Standardı'nın Ek A'sı bu durumu kiralama türüne ve şirketin seçtiği organizasyonel sınır yaklaşımına göre çözer (Tablo A.1, s. 124):

Operasyonel kontrol yaklaşımını seçen bir şirket, kiraladığı araçların yakıtını Scope 1'de raporlar. Standart, operasyonel kiralamadaki bir varlık üzerinde operasyonel kontrolü olmadığını gösterebilen şirkete bu emisyonları Scope 3'te raporlama imkânı da tanır; ama bu kararın raporda açıklanması ve gerekçelendirilmesi gerekir. Araçları başka şirketlere kiraya veren bir şirket ise kiraya verdiği araçları kural olarak Scope 3 Kategori 13'te (aşağı akış kiralanan varlıklar) raporlar (Tablo A.2, s. 125). Kiralama türünü muhasebe biriminizden teyit edin. Kontrol yaklaşımı seçiminin bütün envantere etkisi için organizasyonel ve operasyonel sınır rehberine bakabilirsiniz.

Şirketin kontrolünde olmayan araçlar

• Çalışanın kendi aracıyla iş seyahati ve kiralık araç (günlük kiralama): Scope 3 Kategori 6, iş seyahatleri (Scope 3 Standardı, s. 46).
• Çalışanların evden işe gidiş gelişi: Scope 3 Kategori 7, çalışan ulaşımı.
• Ürün ve malzeme taşıyan nakliye firmaları: Scope 3 Kategori 4 ya da 9. Bunun ayrıntısı için Scope 3 lojistik yazımıza bakabilirsiniz.

İki yöntem: yakıt bazlı ve mesafe bazlı

Yakıt bazlı: Emisyon (kg CO₂e) = Yakıt (litre) × Emisyon faktörü (kg CO₂e/litre)

Mesafe bazlı: Emisyon (kg CO₂e) = Mesafe (km) × Araç tipine göre emisyon faktörü (kg CO₂e/km)

GHG Protocol'ün Scope 3 hesaplama kılavuzu, CO₂ için yakıt bazlı yöntemin mesafe bazlı yöntemden daha doğru olduğunu belirtir; çünkü yakıt tüketimi emisyonla doğrudan ilişkilidir (Kategori 4, s. 52). Aynı mantık şirket filosu için de geçerlidir. Mesafe bazlı yöntemi yalnızca yakıt verisinin olmadığı araçlar için ya da sağlama amacıyla kullanın.

Veri nereden gelir?

Yakıt kartı raporunu plaka bazında almak iki iş görür: kiralama türüne göre kapsam ayrımı yapabilirsiniz ve tutarsızlıkları (örneğin dizel bir araca benzin alımı) kolayca yakalarsınız.

Emisyon faktörleri: dizel ve benzin

Bu rehber hazırlanırken Türkiye için CH₄ ve N₂O dahil, litre bazlı resmi bir taşıt yakıtı faktörü setine ulaşamadık. Bu yüzden şirketler genellikle İngiltere hükümetinin (DESNZ) yıllık dönüşüm faktörlerini ya da IPCC varsayılanlarını kullanır. DESNZ 2026 seti, CH₄ ve N₂O dahil litre başına CO₂e verir ve yakıtlar için AR5 GWP değerlerini kullanır.

Hangi satırı seçmeli? Türkiye'de motorine en az yüzde 0,5 (hacimce) yerli biyodizel harmanlanması zorunludur (Motorin Türlerine Biodizel Harmanlanması Hakkında Tebliğ, Madde 5). Bu oran düşük olduğu için "yüzde 100 mineral motorin" satırı Türkiye için daha yakın bir vekildir; İngiltere ortalama karışım satırı daha yüksek bir biyo payı varsayar. Benzinde de yerli etanol harmanlama yükümlülüğü vardır; Benzin Türlerine Etanol Harmanlanması Hakkında Tebliğ'in 31.10.2025'te değişen 5. maddesine göre oran en az yüzde 1,5'tir (hacimce) ve geçmiş yıllarda farklı oranlar uygulanmıştır. Bu da İngiltere ortalama karışımından düşük bir biyo payı demektir; tedarikçinizden ilgili yılın oranını alın. Biyobileşenin yanmasından çıkan biyojenik CO₂, GHG Protocol'e göre kapsamların dışında ayrıca raporlanır.

IPCC ile sağlama. IPCC 2006 varsayılanları motorin için 74.100 kg CO₂/TJ ve 43,0 TJ/Gg alt ısıl değer, benzin için 69.300 kg CO₂/TJ ve 44,3 TJ/Gg'dir (Tablo 3.2.1 ve Tablo 1.2). Litreye çevirmek için yoğunluk gerekir. DESNZ tablosundaki ton ve litre değerlerinin oranından motorin için yaklaşık 0,83 kg/litre yoğunluk türetilir. Bununla IPCC varsayılanı litre başına 2,65 kg CO₂ verir. Türkiye'nin 2024 tarihli ulusal envanter belgesindeki 2022 değerleri (motorin için 72,3 t CO₂/TJ ve 43,33 TJ/kt) aynı yoğunlukla 2,60 kg CO₂/litre eder. DESNZ'nin 2,63 kg değeri bu ikisinin arasındadır ve farklar yüzde 1 civarındadır. Kendi tedarikçinizin yoğunluk ve ısıl değer bilgisi varsa bu yolla da hesaplayabilirsiniz.

CH₄ ve N₂O hakkında not. IPCC, araçlarda CH₄ ve N₂O emisyonlarının büyük ölçüde motor ve emisyon kontrol teknolojisine bağlı olduğunu ve teknoloji belirtmeyen varsayılan değerlerin belirsizliğinin yüksek olduğunu vurgular. Motorinde bu iki gaz toplamın yaklaşık yüzde 1,3'ü kadardır; büyük filolarda araç teknolojisine göre ayrıştırma bu yüzden daha çok veri kalitesi meselesidir.

Sayılarla örnek: 42 araçlık filo

Aşağıdaki araç sayıları, litreler ve kilometreler örnek değerdir. Şirket operasyonel kontrol yaklaşımını kullanıyor. Filo:

• 25 dizel binek araç, operasyonel kiralama
• 8 dizel hafif ticari araç, şirket mülkü
• 5 benzinli binek araç, şirket mülkü
• 4 elektrikli binek araç, operasyonel kiralama, genel merkezde şarj ediliyor

2025 yakıt kartı raporu: motorin 96.000 litre, benzin 9.500 litre. Genel merkezdeki şarj ünitelerinin alt sayacı: 17.500 kWh.

Motorin (DESNZ 2026, yüzde 100 mineral): 96.000 L × 2,66155 kg CO₂e/L = 255.508,8 kg = 255,51 tCO₂e (CO₂: 252.305,3 kg; CH₄: 27,8 kg CO₂e; N₂O: 3.175,7 kg CO₂e)

Benzin (DESNZ 2026, yüzde 100 mineral): 9.500 L × 2,35372 kg CO₂e/L = 22.360,3 kg = 22,36 tCO₂e

Scope 1 toplamı: 255,51 + 22,36 = 277,87 tCO₂e

Elektrikli araçlar, Scope 2 (konum bazlı): 17,5 MWh × 0,434 tCO₂e/MWh = 7,60 tCO₂e Faktör, ETKB'nin 2023 hesaplama dönemi Türkiye geneli elektrik üretimi değeridir. Neden bu faktörü seçtiğimizi elektrik tüketimi rehberinde anlattık.

Aynı filo finansal kontrol yaklaşımıyla

Şirket finansal kontrol yaklaşımını seçseydi, operasyonel kiralamadaki 25 dizel binek aracın yakıtı Scope 1'den çıkıp Scope 3 Kategori 8'e geçerdi. Plaka bazlı rapora göre bu araçlar 62.000 litre (örnek değer) motorin almışsa:

62.000 L × 2,66155 = 165.016,1 kg = 165,02 tCO₂e Scope 3 Kategori 8'e taşınır; Scope 1, 112,85 tCO₂e'ye iner. Toplam emisyon değişmez, kapsamlar arasındaki dağılım değişir. Yaklaşım seçimini bu yüzden en başta ve bütün envanter için bir kez yapın.

Mesafe bazlı sağlama

Aynı 25 dizel binek araç yılda ortalama 32.000 km yapmış olsun (örnek değer). DESNZ 2026'nın ortalama dizel otomobil faktörüyle:

800.000 km × 0,17265 kg CO₂e/km = 138.120 kg = 138,12 tCO₂e

Yakıt bazlı sonuç ise 165,02 tCO₂e'dir; mesafe bazlı hesap yaklaşık yüzde 16 daha düşük kalır. Örnekteki araçların gerçek tüketimi 62.000 ÷ 800.000 = 7,75 litre/100 km'dir. Kilometre faktörü ise İngiltere'deki ortalama otomobil filosunun tüketimini yansıtır. Fark, mesafe bazlı yöntemin neden yalnızca son çare olduğunu gösterir. DESNZ 2026'da başka araç tipleri için kilometre faktörleri de verilir: ortalama benzinli otomobil 0,16152, ortalama hibrit otomobil 0,12961, 3,5 tona kadar ortalama dizel hafif ticari araç 0,25716 kg CO₂e/km.

Elektrikli ve hibrit araçlar

• Tam elektrikli araçlar: Egzoz emisyonu yoktur, Scope 1'e emisyon yazılmaz. Şarj elektriği, şirketin kontrolündeki araçlar için Scope 2'dir. DESNZ de elektrikli araç şarjını Scope 2 altında sınıflandırır.
• Şarj verisi yoksa: Kilometre üzerinden tahmin yapılabilir. DESNZ 2026, İngiltere ortalama elektrikli otomobili için 0,20358 kWh/km verir. Örneğin 80.000 km × 0,20358 = 16.286 kWh eder; bu Türkiye faktörüyle 16,29 MWh × 0,434 = 7,07 tCO₂e demektir. Bu bir yaklaşık değerdir; ölçülen kWh her zaman tercih edilir.
• Şarj nerede yapılıyor? Şirket lokasyonundaki şarj ünitesinin elektriği zaten bina faturasında yer alıyorsa, bunu ayrıca eklemeyin; yalnızca alt sayaçla ayırıp raporda gösterin. Dış şarj ağlarından alınan elektriği faturalarından toplayın.
• Şarj edilebilir hibritler: Yakıt kartındaki benzin Scope 1, şarj elektriği Scope 2'dir. İkisini ayrı ayrı toplayın.

Hesaplayıcı

Sık yapılan hatalar

1. Kiralık araçları envanter dışında bırakmak. "Araç bizim değil" diye operasyonel kiralamadaki araçları atlamak, operasyonel kontrol yaklaşımında Scope 1'i eksik bırakır.
2. Kontrol yaklaşımıyla çelişen sınıflandırma. Binaları finansal kontrolle, araçları operasyonel kontrolle raporlamak tutarsızlıktır. Yaklaşım bütün envanter için tektir.
3. Tutardan litreye geri hesap. Yakıt harcama tutarını ortalama pompa fiyatına bölerek litre bulmak büyük hata payı taşır. Litreyi doğrudan yakıt kartı raporundan alın.
4. İngiltere karışım faktörünü sorgusuz kullanmak. Türkiye'deki motorinin biyodizel payı İngiltere ortalamasından düşüktür; karışım satırı emisyonu olduğundan düşük gösterebilir.
5. Elektrikli araçları sıfır saymak. Egzoz emisyonu sıfırdır ama şarj elektriği Scope 2'ye girer.
6. Şarj elektriğini iki kez saymak. Bina sayacından zaten geçen şarj tüketimini ayrıca eklemek.
7. İş seyahatini Scope 1'e yazmak. Çalışanın kendi aracı ve günlük kiralık araçlar Kategori 6'dır.
8. Yıl içinde filoya giren ve çıkan araçları gözden kaçırmak. Yakıt kartı raporu plaka bazında ve tam yıl için alınmalı; yıl içinde iade edilen araçların kartları da dahil edilmeli.

Sonraki adım

Filo emisyonları, azaltım tarafında en hızlı sonuç alınan alanlardan biridir: araç seçimi politikası, elektrikli araca geçiş ve rota optimizasyonu doğrudan Scope 1'e yansır. Envanterin geri kalanı için karbon ayak izi hesaplama rehberine ve doğalgaz emisyonu hesaplama rehberine dönebilir, azaltım önlemlerini sıralamak için azaltım önlemleri ve MACC rehberine geçebilirsiniz. Filo verinizi doğrulamaya hazır bir envantere çevirmek isterseniz Alalëa'nın karbon ayak izi hizmeti bu işi veri toplamadan raporlamaya kadar birlikte yürütür.