Elektrik Tüketimi Emisyonu Nasıl Hesaplanır? Türkiye Faktörleri

Satın alınan elektrik, hizmet şirketlerinde çoğu zaman en büyük, sanayide ise doğalgazla birlikte en büyük iki emisyon kaleminden biridir. Hesap tek bir çarpmadan ibarettir; zorluk, doğru faktörü seçmekte ve sertifikalı yenilenebilir alımları doğru göstermektedir. Bu rehber, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın (ETKB) yayımladığı faktörlerden hangisinin hangi amaçla kullanılacağını ve Scope 2'nin iki yönteminin nasıl uygulanacağını anlatır.

Elektrik neden Scope 2'dir?

GHG Protocol Kurumsal Standardı, şirketin satın aldığı ve tükettiği elektriğin üretiminden doğan emisyonları Scope 2 olarak tanımlar. Emisyon fiziksel olarak santralde oluşur ama sizin tüketiminizin sonucudur. Aynı standart, iletim ve dağıtım sırasında kaybolan elektriğin emisyonlarının nihai tüketicinin Scope 2'sine girmediğini, bunları şebekeyi işleten şirketin raporladığını belirtir (Bölüm 4, s. 27). Tüketici tarafında bu kayıplar Scope 3 Kategori 3'te raporlanır.

Kendi çatınızdaki güneş santralinden ürettiğiniz ve tükettiğiniz elektrik ise Scope 2 değildir; santral size aitse yakıtsız üretim olduğu için Scope 1'e de emisyon yazılmaz. Kiraladığınız binanın elektriği, faturanın kimin adına olduğuna değil kiralama türüne ve seçtiğiniz kontrol yaklaşımına göre sınıflandırılır. Bunun için organizasyonel ve operasyonel sınır rehberine bakabilirsiniz.

Temel formül

Scope 2 emisyonu (tCO₂e) = Elektrik tüketimi (MWh) × Emisyon faktörü (tCO₂e/MWh)

Faturadaki aktif enerji (kWh) kullanılır; reaktif enerji (kVArh) satırı hesaba girmez. kWh değerini 1.000'e bölerek MWh'ye çevirin.

ETKB'nin yayımladığı iki ayrı faktör seti

ETKB Enerji Verimliliği ve Çevre Dairesi Başkanlığı iki farklı bilgi formu yayımlar ve bunlar sık karıştırılır.

1. Elektrik üretimi ve tüketim noktası emisyon faktörleri

Bu form (ETKB-EVÇED-FRM-042), Uluslararası Enerji Ajansı'nın emisyon faktörü yöntemini esas alır. Veri seti olarak TEİAŞ'ın üretim, tüketim ve kayıp istatistiklerini, ulusal envanterin elektrik üretimine ait emisyonlarını ve ithal elektrik için Avrupa Çevre Ajansı yoğunluk değerlerini kullanır. Formda karbon ayak izi hesaplamalarında kullanılabileceği açıkça belirtilir. Güncel değerler:

Formlarda yalnız CO₂ için de değer verilir (2023 için üretimde 0,430, iletimde 0,433, dağıtımda 0,465 tCO₂/MWh). Envanterde CH₄ ve N₂O'yu da içeren CO₂e sütununu kullanın.

Bu yazının tarihinde en güncel değer 2023 hesaplama dönemine aittir. Yani 2025 envanterinizi hazırlarken iki yıl önceki şebeke yapısını yansıtan bir faktör kullanırsınız. Bu Türkiye'de olağan bir durumdur; hangi yılın faktörünü kullandığınızı raporda yazın ve yeni form yayımlandığında aynı yaklaşımı sürdürün.

2. Türkiye Ulusal Elektrik Şebekesi Emisyon Faktörü

İkinci form (ETKB-EVÇED-FRM-039), BM İklim Sözleşmesi'nin Temiz Kalkınma Mekanizması Tool 07 yöntemiyle hesaplanır. 2023 için değerler şöyledir: faaliyet temelli marj 0,7134, gelişim temelli marj 0,3567, birleşik marj güneş ve rüzgâr için 0,6242, diğer yenilenebilirler için 0,5350 tCO₂/MWh. Formun kendisi, birleşik marj faktörlerinin yenilenebilir enerjiyle sağlanacak sera gazı azaltımı hesaplarında kullanılabileceğini söyler.

Bu değerler bir projenin şebekede neyi ikame ettiğini tahmin eder; tüketilen elektriğin ortalama emisyonunu göstermez. Scope 2'de kullanılmaz. 0,6242 ile hesaplanan bir Scope 2, üretim faktörüne göre yaklaşık yüzde 44 yüksek çıkar.

Hangi faktör Scope 2'ye uygun: üretim mi, tüketim noktası mı?

GHG Protocol Scope 2 Rehberi, konum bazlı yöntemde kullanılan faktörlerin üretim noktasındaki emisyon oranını yansıtmasını ister; bu faktörler iletim ve dağıtım kayıplarını ya da yakıtların üst akış emisyonlarını içermez, bunlar Scope 3 Kategori 3'te raporlanır (s. 27). Tablo 6.2 de veri biçiminin yalnızca yanma kaynaklı emisyon oranı olmasını şart koşar (s. 47).

ETKB'nin tüketim noktası faktörleri bağlantı noktasına göre farklılaşıyor, veri setinde TEİAŞ kayıp istatistikleri yer alıyor ve dağıtım hattı değeri üretim değerinden yaklaşık yüzde 8 yüksek. Bu, şebeke kayıplarının tüketim noktası faktörüne yansıtıldığına işaret ediyor; bilgi formu yöntemin bu ayrıntısını açıkça yazmıyor.

Buradan iki tutarlı yol çıkar:

Hangi yolu seçerseniz seçin, seçimi raporda yazın ve baz yılı dahil tüm yıllarda aynı yolu izleyin.

Konum bazlı ve piyasa bazlı: ikili raporlama

Scope 2 Rehberi, sözleşmeye dayalı araçların bulunduğu piyasalarda faaliyet gösteren şirketlerin Scope 2'yi iki yöntemle birlikte raporlamasını şart koşar (Bölüm 1.5.1 ve 7.4). Türkiye'de YEK-G ve I-REC bulunduğu için bu şart Türkiye'deki şirketler için de geçerlidir.

• Konum bazlı (location-based): Bağlı olduğunuz şebekenin ortalama emisyon oranını kullanır. Sertifika alsanız da değişmez.
• Piyasa bazlı (market-based): Satın aldığınız elektriğe ilişkin sözleşmeye dayalı araçları yansıtır: sertifikalar, doğrudan alım sözleşmeleri, tedarikçiye özgü faktörler. Hiçbir araç yoksa artık karışım, o da yoksa şebeke ortalaması kullanılır (Tablo 6.3, s. 47).

İki sonuç toplanmaz ya da birbirinden çıkarılmaz. Hedef belirlerken hangisini esas aldığınızı belirtmeniz gerekir. Rapor dilinin nasıl kurulacağını market-based ve location-based yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Türkiye'de artık karışım sorunu

Artık karışım (residual mix), sertifikayla talep edilmiş yenilenebilir üretim çıkarıldıktan sonra kalan elektriğin emisyon oranıdır. Bu yazının tarihinde ETKB'nin elektrik emisyon faktörü sayfalarında artık karışım faktörü bulunmuyor. Scope 2 Rehberi bu durumda şebeke ortalamasının kullanılabileceğini ve artık karışımın bulunmadığının envanterde belirtilmesi gerektiğini söyler (Bölüm 6.11.4, s. 56). Rehber ayrıca şirketlerin kendi artık karışımlarını hesaplamaya çalışmamasını ister. Sonuç olarak sertifikasız tüketiminiz için piyasa bazlı hesapta da şebeke ortalamasını kullanırsınız; bu, sertifikalı yenilenebilir tüketimin bir kısmını iki kez saydığı için piyasa bazlı toplamı olduğundan biraz düşük gösterebilir.

YEK-G, I-REC ve kalite kriterleri

YEK-G, EPDK'nın 14.11.2020 tarihli Elektrik Piyasasında Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Belgesi Yönetmeliği ile kurulan ulusal sistemdir. Yönetmeliğe göre her belge 1 MWh yenilenebilir üretime karşılık gelir, sistem Piyasa İşletmecisi (EPİAŞ) tarafından yönetilir ve belge bir tüketim adına kullanıldığında itfa edilir. Üretim döneminin bitişinden itibaren 12 ay içinde itfa edilmeyen belge ilga edilir.

I-REC, uluslararası bir sertifika standardıdır. I-TRACK Vakfı'nın 2021 tarihli söyleşisine göre Türkiye'de 2015'ten beri kullanılıyor ve 2020'den beri yerel bir belge ihraççısı var.

Hangi sertifikayı kullanırsanız kullanın, piyasa bazlı hesapta sıfır ya da düşük faktör uygulayabilmek için aracın Scope 2 Rehberi Tablo 7.1'deki kalite kriterlerini karşılaması gerekir (s. 60). Pratikte şu sorulara "evet" diyebilmelisiniz:

1. Sertifika, ilgili MWh'nin emisyon oranı niteliğini taşıyor mu?
2. Aynı MWh için bu niteliği taşıyan başka bir belge yok mu? Aynı üretimin hem YEK-G hem I-REC olarak satılmadığına dair üreticiden ya da tedarikçiden yazılı teyit alın.
3. Belge sizin adınıza ya da sizin için itfa edildi mi ve bunun kaydı var mı?
4. Belgenin üretim dönemi, tüketim dönemine olabildiğince yakın mı?
5. Üretim, tüketiminizin bulunduğu piyasada, yani Türkiye'de mi?
6. Tedarikçiye özgü bir faktör kullanıyorsanız, tedarikçi bunu tüm sattığı elektrik üzerinden ve sertifikaları hesaba katarak mı hesaplıyor?
7. Doğrudan üreticiden alıyorsanız, niteliği taşıyan belgeler yalnız size mi devrediliyor?
8. Artık karışım yayımlanmıyorsa, bu durumu raporda belirttiniz mi?

Kendi güneş santralinizden ürettiğiniz elektriğin YEK-G belgelerini satıyorsanız, o elektriği tüketirken sıfır emisyon talep edemezsiniz; nitelik artık belgeyi alan tarafındır (Scope 2 Rehberi, Bölüm 5.5 ve Tablo 5.2, s. 39-40). Sertifika kullanımının pratik ayrıntıları için yenilenebilir enerji sertifikası nasıl kullanılır yazımıza bakabilirsiniz.

Sayılarla örnek: plastik ambalaj fabrikası

Aşağıdaki tüketim ve sertifika miktarları örnek değerdir. Fabrika orta gerilim dağıtım hattına bağlı. 2025 yılı faturalarındaki aktif enerji toplamı 6.000.000 kWh, yani 6.000 MWh. Şirket aynı yıl için Türkiye'de üretilmiş 2.000 MWh'lik YEK-G belgesini kendi adına itfa ettirmiş. Faktörler ETKB'nin 2023 hesaplama dönemi formundan alınmıştır.

Konum bazlı (Yol A, üretim faktörü): 6.000 MWh × 0,434 tCO₂e/MWh = 2.604,0 tCO₂e

Karşılaştırma için Yol B ile dağıtım hattı tüketim noktası faktörü: 6.000 MWh × 0,469 tCO₂e/MWh = 2.814,0 tCO₂e

Aradaki 210 tCO₂e, Yol A'da Scope 3 Kategori 3 altında şebeke kayıpları olarak ayrıca ele alınacak büyüklük hakkında fikir verir.

Piyasa bazlı:

• YEK-G ile karşılanan kısım: 2.000 MWh × 0 = 0 tCO₂e
• Kalan kısım, artık karışım bulunmadığı için şebeke ortalamasıyla: 4.000 MWh × 0,434 = 1.736,0 tCO₂e
• Toplam: 1.736,0 tCO₂e

Raporda iki satır birlikte yer alır: konum bazlı 2.604,0 ve piyasa bazlı 1.736,0 tCO₂e. Dipnotta faktör kaynağı ve yılı, YEK-G miktarı ve itfa kaydı, artık karışımın bulunmadığı belirtilir.

Hesaplayıcı (konum bazlı)

Sık yapılan hatalar

1. Proje faktörünü Scope 2'de kullanmak. Birleşik marj (0,6242 ya da 0,5350) emisyon azaltım projeleri içindir. Üretim faktörüne göre Scope 2'yi 0,6242 ile yaklaşık yüzde 44, 0,5350 ile yaklaşık yüzde 23 şişirir.
2. Kayıpları iki kez saymak. Tüketim noktası faktörü kullanıp ayrıca Scope 3 Kategori 3'te şebeke kayıplarını hesaplamak.
3. Tek bir sayı raporlamak. Türkiye'de sertifika piyasası olduğu için konum ve piyasa bazlı iki sonuç birlikte verilmelidir.
4. İtfa kaydı olmayan sertifikaya güvenmek. Tedarikçinin "yeşil tarife" beyanı, adınıza itfa edilmiş belge ya da eşdeğer kanıt olmadan piyasa bazlı hesapta sıfır faktör için yeterli değildir.
5. Sertifika dönemini tüketim dönemiyle eşleştirmemek. Kalite kriterleri belgenin tüketim dönemine olabildiğince yakın olmasını ister.
6. CO₂ ile CO₂e sütununu karıştırmak. ETKB formunda iki sütun vardır; envanterde CO₂e sütunu kullanılır.
7. Faktör yılını değiştirip baz yılını güncellememek. Faktör yılı ya da yöntemi değiştiğinde yıllar arası karşılaştırmanın nasıl korunacağı için baz yılı rehberine bakın.
8. Reaktif enerjiyi tüketime eklemek. Yalnız aktif enerji (kWh) hesaba girer.

Sonraki adım

Elektrik, Scope 2'nin genellikle tamamıdır; ama bir envanterin yalnızca bir parçasıdır. Doğrudan emisyonlar için doğalgaz emisyonu hesaplama ve şirket araçları emisyon hesaplama rehberlerine, bütün süreç için karbon ayak izi hesaplama rehberine geçebilirsiniz. Elektrik tedariğinizi hedeflerinizle uyumlu hale getirmek, sertifika stratejisi kurmak ya da Scope 2'yi doğrulamaya hazırlamak isterseniz Alalëa'nın karbon ayak izi hizmeti bu adımları birlikte planlar.