Baz Yılı Seçimi ve Yeniden Hesaplama: Politika, Eşik ve Örnek

Bir şirketin "emisyonlarımızı yüzde 30 azalttık" diyebilmesi için iki şeyin karşılaştırılabilir olması gerekir: bugünkü envanter ve referans aldığı baz yılı. Şirket bu arada bir fabrika satın aldıysa, bir birimini sattıysa ya da hesap yöntemini değiştirdiyse, düzeltilmemiş bir baz yılı yanıltıcı bir tablo çizer. GHG Protocol'ün ifadesiyle amaç, zaman içinde "elmayla elmayı" karşılaştırmaktır. Envanterin genel çerçevesi için sera gazı envanteri rehberine bakabilirsiniz.

Baz yılı nedir?

GHG Protocol Kurumsal Standardı'nda baz yılı, emisyonların zaman içinde karşılaştırılacağı performans referansıdır. Baz yılı, bir sera gazı hedefinin belirlenmesi ve izlenmesi için de kullanılabilir; bu durumda "hedef baz yılı" olarak anılır.

İki kavramı karıştırmamak gerekir. SBTi Net-Zero Standardı V2.0 bunu açıkça ayırır: envanter baz yılı, emisyonların izlendiği tarihsel referanstır; hedef baz yılı ise hedef belirlenirken seçilen referans yıldır ve ikisi aynı olmak zorunda değildir. Proje bazlı karbon muhasebesindeki "referans senaryo" (baseline) ise bambaşka bir şeydir: projenin olmadığı varsayımsal durumu ifade eder.

Baz yılı nasıl seçilir?

GHG Protocol'ün kuralı kısadır: şirket, doğrulanabilir emisyon verisi bulunan bir baz yılı seçmeli ve neden o yılı seçtiğini açıklamalıdır. Standardın yönlendirmeleri:

• Güvenilir verisi olan en erken anlamlı yıl. Kyoto ile uyum için 1990'ı seçen kuruluşlar olmuştur, ama standart bu kadar eski yıllar için güvenilir ve doğrulanabilir veri bulmanın çok zor olduğunu belirtir.
• Tek yıl ya da çok yıllı ortalama. Çoğu şirket tek bir yıl seçer. Olağan dışı dalgalanmaları yumuşatmak için ardışık birkaç yılın ortalaması da kullanılabilir; standart, Birleşik Krallık emisyon ticaret programının 1998-2000 ortalamasını referans almasını örnek verir.
• Sabit ya da kayan baz yılı. Satın almalarla sürekli büyüyen bir şirket, baz yılını düzenli aralıklarla ileri kaydıran bir politika benimseyebilir. Sabit baz yılı ise daha uzun bir dönemde karşılaştırma imkânı verir; standarda göre emisyon ticaret ve kayıt programlarının çoğu sabit baz yılı ister.
• Dış program kuralları. Şirket bir dış programa tabi ise baz yılı seçimi ve yeniden hesaplama için o programın kuralları geçerlidir.

SBTi hedefi için ise kural farklıdır: V2.0, yakın vadeli hedeflerde kapsamlı verinin bulunduğu en güncel yılın hedef baz yılı olarak seçilmesini ve her yeni hedef döngüsünde baz yılının yenilenmesini ister. En güncel yıl şirketin yapısını yansıtmıyorsa gerekçeli istisna tanınır. SBTi'nin kurallarının ayrıntısı için SBTi Net-Zero Standardı V2 rehberine bakabilirsiniz.

Türkiye'de sık gördüğümüz durum şu: ilk envanteri 2019 için yapan şirketlerin 2020 ve 2021 verisi pandemi nedeniyle temsil edici değil. Böyle bir durumda baz yılı kararını ve gerekçesini yazılı hale getirmek, sonradan gelecek soruları baştan yanıtlar.

Yeniden hesaplama politikası

GHG Protocol, şirketin bir baz yılı emisyonu yeniden hesaplama politikası geliştirmesini ve yeniden hesaplamaların gerekçesini açıkça belirtmesini şart koşar. Politika, uygulanıyorsa bir önemlilik eşiği (significance threshold) içermelidir. Eşiği belirlemek ve açıklamak şirketin, şirketin bu politikaya uyduğunu teyit etmek doğrulayıcının sorumluluğudur.

Politika bir kez belirlendikten sonra tutarlı uygulanır. Standart özellikle vurgular: yeniden hesaplama emisyonu artıran değişiklikler için de azaltan değişiklikler için de yapılır. Yalnız işe gelen yönde düzeltme yapılamaz.

İyi bir politika en az şunları içerir:

1. Yeniden hesaplamayı tetikleyen olay türleri
2. Önemlilik eşiği ve eşiğin kapsam bazında mı toplam üzerinden mi hesaplanacağı
3. Eşiğin kümülatif değerlendirileceği
4. Yılın ortasında gerçekleşen değişikliklerin nasıl ele alınacağı
5. Veri yoksa geriye dönük tahmin (backcasting) yöntemi
6. Raporda nelerin açıklanacağı

Yeniden hesaplamayı tetikleyen durumlar

GHG Protocol'e göre şu durumlar baz yılı emisyonları üzerinde önemli etki yarattığında yeniden hesaplama zorunludur:

1. Yapısal değişiklikler. Emisyon üreten faaliyetlerin sahipliğinin ya da kontrolünün bir şirketten diğerine geçmesi: birleşme, satın alma, elden çıkarma, faaliyetlerin dışarıya verilmesi ya da içeri alınması. Gerekçe basittir: satın alma ya da satış atmosfere salınan emisyonu değiştirmez, yalnız bir şirketin envanterinden diğerine taşır. Tek bir küçük değişiklik önemsiz kalabilir, ama birçok küçük değişikliğin kümülatif etkisi önemli olabilir.

2. Yöntem değişikliği ya da doğruluk iyileşmesi. Örneğin ilk yıl ulusal şebeke faktörüyle hesaplanan kapsam 2'nin sonraki yıllarda tedarikçiye özgü, daha doğru faktörlerle hesaplanması. Fark önemliyse geçmiş veriler yeni yöntemle yeniden hesaplanır. Daha doğru veri geçmiş yıllara uygulanamıyorsa, ya geriye dönük tahmin yapılır ya da değişiklik yeniden hesaplama yapılmadan raporda açıklanır. Standart bu açıklamanın her yıl tekrarlanmasını önerir.

3. Hatalar. Önemli bir hatanın ya da toplamda önemli olan birden fazla hatanın bulunması.

Kapsam 3 Standardı bu listeye bir madde ekler: kapsam 3 envanterine dahil edilen kategori ya da faaliyetlerdeki değişiklikler. Şirketin tek bir kapsam 3 hedefi mi yoksa kategori bazında ayrı hedefleri mi olduğuna göre yeni kategori eklemenin yeniden hesaplama gerektirip gerektirmediği değişir. Satılan ürünlerin kullanımı (Kategori 11) için ise ürün kullanım varsayımları önemli ölçüde değiştiğinde baz yılının güncellenmesi önerilir.

Yeniden hesaplamayı tetiklemeyen durumlar

• Organik büyüme ya da küçülme. Üretim artışı ya da azalışı, ürün karmasındaki değişiklik ve şirketin kendi birimlerinin açılması ya da kapatılması. Bunlar atmosferdeki emisyonu gerçekten değiştirir, bu yüzden raporda görünmelidir.
• Gerçek değişikliği yansıtan faktör ya da veri değişiklikleri. Yakıt türü ya da teknoloji değişikliği. Kömür kazanını doğalgaza çevirmek bir azaltımdır, yöntem değişikliği değildir.
• Baz yılında var olmayan tesisler. Baz yılından sonra kurulmuş bir tesisin satın alınması ya da baz yılında var olmayan bir faaliyetin satılması baz yılını değiştirmez. Geçmiş veriler en fazla tesisin var olduğu yıla kadar düzeltilebilir.
• Kapsam 2 ya da kapsam 3'te raporlanan dış kaynak kullanımı. Şirket dışarıya verdiği faaliyetin emisyonlarını kapsam 2 ya da 3'te zaten raporluyorsa, örneğin kendi buhar üretimini kapatıp buhar satın almaya başladıysa, yeniden hesaplama gerekmez. Ama kapsam 3 raporlanmıyorken ürün nakliyesini dışarıya vermek gibi, emisyonu kapsam 1'den raporlanmayan kapsam 3'e kaydıran bir değişiklik yeniden hesaplamayı tetikler. Kapsamlar için ayrı baz yılı ya da hedef varsa dış kaynak kullanımı her durumda değerlendirilmelidir.

Önemlilik eşiği: yüzde kaç?

GHG Protocol Kurumsal Standardı "önemli"nin ne olduğu konusunda belirli bir oran önermez. Örnek olarak California Climate Action Registry'nin, baz yılının belirlendiği andan itibaren kümülatif hesaplanan yüzde 10 eşiğini gösterir. Kapsam 3 Standardı da önemli bir değişikliğin, baz yılı emisyonlarını en az yüzde 10 değiştiren bir değişiklik olarak tanımlanabileceğini örnek verir.

SBTi Net-Zero Standardı V2.0 ise daha sıkı ve bağlayıcıdır. Hedef baz yılı için:

• Yüzde 5 önemlilik eşiği uygulanır. Eşik, tespit edilen değişikliklerin kümülatif etkisi herhangi bir kapsamın (kapsam 1, 2 ya da 3) baz yılı toplamında yüzde 5 ya da daha fazla değişime yol açtığında aşılmış sayılır.
• Kapsam 3'te ayrıca, değişikliklerin bir kategorinin hedef kapsamı için yüzde 5 eşiğini yeni karşılamasına ya da karşılamaktan çıkmasına yol açıp açmadığı değerlendirilir.
• Sınır değişiklikleri, konsolidasyon yaklaşımı değişikliği ve emisyonun kapsamlar ya da kapsam 3 kategorileri arasında yer değiştirmesi hedef dönemi boyunca sürekli değerlendirilir; yöntem değişiklikleri, veri kalitesi iyileşmeleri ve hatalar ise döngü sonunda değerlendirilir.
• Eşik aşılırsa baz yılı envanteri ve ilgili metrikler yeniden hesaplanır, SBTi'ye sunulur ve Kategori A şirketler için en az sınırlı güvence düzeyinde bağımsız güvenceden geçirilir.

Pratik önerimiz: SBTi hedefi koyma ihtimali olan her şirket envanter politikasında da yüzde 5'i ve kapsam bazında değerlendirmeyi benimsesin. İki ayrı eşikle iki ayrı baz yılı serisi yönetmek, doğrulamada karışıklık yaratır.

Zamanlama

Önemli bir yapısal değişiklik yılın ortasında gerçekleşirse, baz yılı yalnız değişiklikten sonraki dönem için değil, tüm yıl için yeniden hesaplanır. Böylece bir sonraki yıl ikinci kez düzeltme gerekmez. Cari yıl da baz yılıyla tutarlı olacak şekilde tüm yıl için hesaplanır. Satın alınan şirketin verisi eksik olduğu için o yıl yapılamıyorsa, yeniden hesaplama bir sonraki yıla bırakılabilir.

Sayısal örnek

Aşağıdaki şirket ve tüm değerler örnektir. Şirketin politikası: SBTi V2.0 ile uyumlu olarak, kapsam bazında kümülatif yüzde 5 eşiği.

Baz yılı (2022), ilk raporlanan değerler: Kapsam 1 = 60.000 tCO₂e, Kapsam 2 = 40.000 tCO₂e.

Kapsam 1'deki kümülatif etki (2.400 + 1.500 = 3.900 tCO₂e, yani 60.000'in yüzde 6,5'i) yüzde 5'i aştığı için baz yılı envanteri yeniden hesaplanır. Yeniden hesaplamada o güne kadar tespit edilmiş tüm değişiklikler birlikte işlenir:

Bu örnekte iki ders var. Birincisi, tek başına eşiğin altında kalan satın alma, sonraki bir hatayla birleşince eşiği aştı; kümülatif izleme bu yüzden şart. İkincisi, kapatılan Z tesisi ve yakıt dönüşümü baz yılını değiştirmedi; bunlar gerçek azaltımlardır ve raporda azaltım olarak görünmelidir.

GHG Protocol'ün kendi örnekleri de aynı mantığı izler: Gamma şirketi, baz yılında 15 ton CO₂ salan bir tesisi satın aldığında baz yılını 50'den 65 tona çıkarır; Beta şirketi, baz yılında 25 ton salan bir birimi sattığında baz yılını 75'ten 50 tona indirir ve böylece görünen "azalmanın" aslında bir satıştan kaynaklandığı ortaya çıkar.

Raporda ne açıklanmalı?

GHG Protocol'e göre rapor, seçilen baz yılını ve yeniden hesaplama politikasıyla tutarlı bir emisyon profilini içermeli; yeniden hesaplamayı tetikleyen önemli değişikliklerin bağlamını (satın alma, satış, dış kaynak kullanımı, sınır ya da yöntem değişikliği) açıklamalıdır. İsteğe bağlı ama önerilen bilgiler:

• Baz yılı ile raporlama yılı arasındaki tüm yılların yeniden hesaplanmış verileri
• Geçmiş yıllarda raporlanan orijinal (düzeltilmemiş) değerler; standart bunun şirket yapısının evrimini gösterdiği için şeffaflığa katkı sağladığını belirtir
• Yeniden hesaplamayı tetiklemeyen emisyon değişikliklerinin nedenleri (verimlilik, proses değişikliği, kapanış)

Belge düzeni

Baz yılı verisi doğrulayıcının her yıl yeniden bakabileceği bir veridir. GHG Protocol, belirli bir baz yılına göre performans değerlendiren şirketin baz yılı verisini destekleyen tüm tarihsel kayıtları saklamasını önerir. Biz şirketlere baz yılı için ayrı bir "kilitli" klasör öneriyoruz: faturalar, sayaç okumaları, faktör setleri, sınır kararları ve her yeniden hesaplamanın tarihli değişiklik notu.

Baz yılı politikanızı yazarken organizasyonel sınır kararlarıyla birlikte ele almak gerekir; ayrıntı için organizasyonel ve operasyonel sınır rehberine bakabilirsiniz. Alalëa olarak baz yılı seçimini ve yeniden hesaplama politikasını envanterle birlikte, SBTi ve doğrulama gereklerini baştan karşılayacak şekilde kuruyoruz. Ayrıntılar için karbon ayak izi hizmetimize göz atabilirsiniz.