Kapsam 1, 2, 3 Nedir? Türk Sanayisinden Örneklerle Scope 1, 2, 3

Kapsam 1, 2 ve 3 (İngilizcesiyle scope 1, 2, 3), bir şirketin sera gazı emisyonlarını kaynağına göre üç gruba ayıran sınıflandırmadır. GHG Protocol bu ayrımı, doğrudan ve dolaylı emisyonları netleştirmek, iki şirketin aynı emisyonu aynı kapsamda saymasını önlemek ve farklı iklim politikalarına hizmet edebilmek için tanımladı. Bu rehber, sınıflandırmayı Türk sanayisinden örneklerle ve en sık karıştırılan sınır vakalarıyla anlatır. Envanterin genel çerçevesi için sera gazı envanteri rehberine bakabilirsiniz.

Önce iki tanım: doğrudan ve dolaylı emisyon

GHG Protocol Kurumsal Standardı'na göre:

• Doğrudan emisyon, şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyondur.
• Dolaylı emisyon, şirketin faaliyetinin sonucudur ama başka bir şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kaynakta oluşur.

Neyin doğrudan neyin dolaylı sayılacağı, organizasyonel sınırda seçilen konsolidasyon yaklaşımına (özkaynak payı, finansal kontrol ya da operasyonel kontrol) bağlıdır. Yani aynı kiralık depo bir şirkette kapsam 1, başka bir şirkette kapsam 3 olabilir. Bu yüzden kapsamları belirlemeden önce organizasyonel sınırı netleştirmek gerekir.

Kapsam 1: doğrudan emisyonlar

Standart, kapsam 1'i dört faaliyet türüyle tarif eder:

1. Sabit yanma: Elektrik, ısı ya da buhar üretmek için kazan, fırın, türbin gibi sabit kaynaklarda yakıt yakılması. Tekstilde buhar kazanı, gıdada pişirme fırını, otomotiv yan sanayinde boya kurutma fırını.
2. Fiziksel ya da kimyasal proses: Çimentoda kireçtaşının kalsinasyonu, amonyak üretimi, atık işleme gibi süreçlerden çıkan emisyonlar.
3. Mobil yanma: Şirketin sahip olduğu ya da kontrol ettiği kamyon, otomobil, forklift gibi taşıtların yakıtı.
4. Kaçak (fugitive) emisyonlar: Soğutma ve iklimlendirme sistemlerinden HFC kaçağı, conta ve bağlantı yerlerinden sızıntılar, şalt sahasındaki SF₆ kaçağı.

İki özel kural var. Biyokütle yakılmasından doğan doğrudan CO₂ kapsam 1'e eklenmez, ayrı raporlanır. CFC, NOₓ gibi Kyoto Protokolü dışındaki gazlar da kapsam 1'e girmez; istenirse ayrı raporlanabilir.

Kapsam 2: satın alınan enerjiden dolaylı emisyonlar

Kapsam 2, satın alınan ya da şirket sınırına başka yolla getirilen elektrik, buhar, ısıtma ve soğutmanın üretiminden kaynaklanan emisyonlardır. Emisyon fiziksel olarak enerjinin üretildiği santralde oluşur. Kurumsal Standart, birçok şirket için satın alınan elektriğin en büyük emisyon kaynaklarından biri ve en önemli azaltım fırsatı olduğunu vurgular.

2015 tarihli Kapsam 2 Kılavuzu, sözleşmeye dayalı araçların (enerji sertifikaları, doğrudan sözleşmeler, tedarikçiye özgü faktörler) bulunduğu piyasalarda faaliyet gösteren şirketlerin kapsam 2'yi iki yöntemle raporlamasını şart koşar: şebeke ortalamasına dayanan konum bazlı yöntem ve satın alma tercihlerini yansıtan piyasa bazlı yöntem. Pratik hesap için elektrik tüketimi emisyon hesaplama rehberine bakabilirsiniz.

İletim ve dağıtım kaybı ayrı bir kuraldır: kayıp olarak tüketilen elektriğin emisyonu, iletim ve dağıtım sistemine sahip olan şirketin kapsam 2'sine girer. Son tüketici bu kayıpları kapsam 2'de değil, isterse kapsam 3 Kategori 3'te raporlar.

Kapsam 3: değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar

Kapsam 3, şirketin faaliyetinin sonucu olan ama başkasına ait kaynaklarda oluşan diğer tüm emisyonlardır. Kapsam 3 Standardı bunları finansal işlemin yönüne göre 15 kategoriye böler:

Kategoriler birbirini dışlayacak şekilde tasarlanmıştır, böylece aynı emisyon iki kategoride sayılmaz. Her kategorinin asgari sınırı ve hesap yöntemleri kapsam 3 kategorileri rehberinde, terimlerin Türkçe karşılıkları ise Kapsam 3 Kategori 1-15 Türkçe sözlükte.

Sınıflandırma tablosu: 28 tipik kaynak

Aşağıdaki tablo, şirketin kontrol yaklaşımını seçtiği ve ilgili varlıkların tablodaki sahiplik durumunda olduğu varsayımıyla hazırlanmıştır. Sahiplik ya da kontrol değişirse sınıf da değişir.

Tablodaki proses ve sektör örnekleri, GHG Protocol Kurumsal Standardı'nın Ek D sektör tablosundaki kaynak türleriyle uyumludur: örneğin çimento için kalsinasyon, klinker fırını ve ocak operasyonları kapsam 1; satın alınan klinker kapsam 3 olarak listelenir.

En sık karıştırılan sınır vakaları

Kiralık bina ve araçlar

Kiralanan varlıkların emisyonu, seçilen konsolidasyon yaklaşımına göre sınıflanır. Operasyonel kontrol yaklaşımında kiracı, işlettiği kiralık varlığın emisyonlarını kapsam 1 ve 2'de raporlar. Özkaynak payı ya da finansal kontrol yaklaşımında ise yalnız finansal kiralama (bilançoda varlık olarak kaydedilen) kapsam 1 ve 2'ye girer; faaliyet kiralaması kapsam 3 Kategori 8'e gider. Hangi kiralamanın hangi türde olduğunu muhasebe ekibi belirler.

Kendi ürettiğiniz ve sattığınız elektrik

Kojenerasyon tesisi olan bir tekstil fabrikası, ürettiği fazla elektriği komşu tesise satıyor olsun. Kojenerasyonun tüm yakıt emisyonu fabrikanın kapsam 1'idir ve satılan elektriğe ait emisyon kapsam 1'den düşülmez. Standart bunu, satılan klinker ya da hurdanın emisyonunun da düşülmemesine benzetir. Satılan kısma ait emisyonlar isteğe bağlı bilgi olarak gösterilebilir. Komşu tesis aldığı elektriği kapsam 2'de raporlar.

Biyokütle

Fındık kabuğu ya da pirina yakan bir kazanın CO₂'si kapsamların dışında ayrı raporlanır. Bu ayrık raporlama yalnız biyojenik CO₂ içindir; aynı yanmadan çıkan CH₄ ve N₂O kapsam 1'de kalır. Kapsam 3 Standardı bu ayrık raporlama kuralını değer zincirindeki biyojenik CO₂ için de uygular.

Personel servisi

Türkiye'de yaygın olan vardiya servisleri sık karışır. Araçlar şirkete aitse ya da şirket tarafından işletiliyorsa yakıt kapsam 1'dir. Servis bir taşımacılık firmasından hizmet olarak alınıyorsa, Kategori 7'nin tanımı devreye girer: ev ile iş yeri arasındaki, şirkete ait olmayan ya da şirketin işletmediği araçlarla yapılan ulaşım.

Nakliye: Kategori 4 mü, Kategori 9 mu?

Belirleyici olan kimin ödediğidir. Şirketin satın aldığı nakliye hizmetleri, ürün sevkiyatı (giden lojistik) dahil, Kategori 4'tür. Şirketin ödemediği, örneğin müşterinin kendi organize ettiği sevkiyat ve perakende aşaması ise Kategori 9'dur. Şirketin kendi kamyonları ise her iki durumda da kapsam 1'dir. Lojistik verisinin nasıl toplanacağını Kategori 4 ve 9 yazısında ele aldık.

Sermaye malları

Yeni bir pres hattının üretimden kaynaklanan emisyonu, alındığı yıl Kategori 2'de bir kerede raporlanır; finansal muhasebedeki gibi amortismana bölünmez. Makinenin çalışırken tükettiği elektrik ise kapsam 2'dir. Büyük yatırım yıllarında Kategori 2 sıçrayabilir, bu yüzden raporda bağlam vermek önerilir.

Ara ürün üreticileri

İplik, sac ya da kimyasal hammadde satan bir şirket, ürününün nihai kullanımını bilmeyebilir. Kapsam 3 Standardı, ara ürünün son kullanımı makul biçimde tahmin edilemiyorsa Kategori 9, 10, 11 ve 12'nin dışlanmasına, açıklanıp gerekçelendirilmesi koşuluyla izin verir; ama bu dört kategoriden yalnız bir kısmını seçerek dışlamaya izin vermez.

Dolaylı kullanım aşaması

Satılan bir kazağın yıkanması ve kurutulması gibi, ürünün dolaylı olarak enerji tükettiği kullanım emisyonları Kategori 11'de isteğe bağlıdır. Doğrudan enerji tüketen ürünler (araç, beyaz eşya, motor), yakıtlar ve kullanım sırasında sera gazı salan ürünler ise zorunlu kısımdır.

Sektörlere göre tipik ağırlık

Kapsamların ağırlığı sektöre göre çok değişir. Çimento ve demir-çelikte kalsinasyon ve indirgen kaynaklı proses emisyonları kapsam 1'i büyütür. Tekstil ve otomotiv yan sanayinde satın alınan hammadde (Kategori 1) çoğu zaman kapsam 1 ve 2'nin toplamından büyüktür. Perakende ve teknoloji şirketlerinde satın alınan mallar ve hizmetler ile satılan ürünlerin kullanımı öne çıkar. Sektöre özgü sınır kararları için GHG Protocol sınır kılavuzlarımıza (çimento, tekstil, otomotiv yan sanayi, gıda, lojistik) bakabilirsiniz.

Hesaplamaya geçerken

Sınıflandırma bittiğinde her kaynak için faaliyet verisi ve emisyon faktörü belirlenir. Kapsam 1'in en yaygın kalemleri için hazır formüller: doğalgaz emisyonu ve şirket araçları emisyonu. Alalëa olarak envanter çalışmalarında kaynak listesini tesis ziyareti ve muhasebe kayıtlarıyla çapraz kontrol ederek çıkarıyor, her sınıflandırma kararını yöntem notuna yazıyoruz. Envanterinizi birlikte kurmak için karbon ayak izi hizmetimize göz atabilirsiniz.