Scope 3 Kategorileri: 15 Kategori, Hesap Yöntemleri ve Veri Kalitesi

Birçok şirkette kapsam 3, toplam ayak izinin en büyük ama en az bilinen kısmıdır. GHG Protocol'ün Kurumsal Standardı'ndaki örneklerden birinde bir lojistik şirketi, İsveç'teki emisyonlarının yüzde 98'inin taşeron nakliye firmalarından geldiğini bulmuştu. Kapsam 3'ü yönetilebilir kılan şey, 15 kategorilik yapı ve her kategori için tanımlanmış hesap yöntemleridir. Bu rehber ikisini bir arada anlatır. Kategorilerin Türkçe karşılıkları için Kapsam 3 Kategori 1-15 Türkçe sözlük, işe nereden başlanacağı için Kapsam 3 çalışmasına nereden başlanır? yazılarına bakabilirsiniz.

Temel kurallar

Kapsam 3 Standardı'nın (2011) bağlayıcı şartları şunlardır:

• Tüm kapsam 3 emisyonları hesaba katılır, her dışlama açıklanır ve gerekçelendirilir.
• Her kategori, standardın Tablo 5.4'teki asgari sınırına göre hesaplanır. Asgari sınır, her kategoride hangi faaliyetlerin mutlaka dahil olacağını belirler; şirket isterse ötesine geçebilir.
• Değer zincirinde salınıyorsa CO₂, CH₄, N₂O, HFC, PFC ve SF₆ hesaba katılır. Kapsam 3 Hesaplama Kılavuzu, sonradan yayımlanan bir değişiklikle NF₃'ün de zorunlu hale geldiğini belirtir.
• Değer zincirindeki biyojenik CO₂ kapsamlara eklenmez, ayrıca raporlanır. Giderimler (örneğin biyolojik karbon tutma) kapsam 3'e girmez, istenirse ayrı raporlanır.
• Kapsam 3 emisyonları kategori bazında raporlanır.

Kategoriler finansal işlemin yönüne göre ikiye ayrılır: yukarı akış satın alınan ya da edinilen mal ve hizmetlerle, aşağı akış satılan mal ve hizmetlerle ilgilidir. Kategoriler, aynı şirket için aynı emisyonun iki kategoride sayılmayacağı şekilde tasarlanmıştır.

Zaman sınırına dikkat: kapsam 3, raporlama yılındaki faaliyetlerle ilişkili emisyonları kapsar. Bazı kategorilerde (örneğin satılan ürünlerin kullanımı ve ömür sonu) raporlanan emisyonlar henüz gerçekleşmemiştir; o yıl satılan ürünlerin gelecekte yol açması beklenen emisyonlardır.

15 kategori: asgari sınır ve hesap yöntemleri

Aşağıdaki tablo, Kapsam 3 Standardı'nın asgari sınırlarını ve Kapsam 3 Hesaplama Kılavuzu'nun (2013) her kategori için tanımladığı yöntemleri özetler. Yöntemler, kılavuzda genellikle en spesifikten en genele doğru sıralanır.

Kategori 1 ve 2: dört yöntem

Kategori 1 en büyük ve en çok yöntem seçeneği olan kategoridir. Kılavuz dört yöntemi şöyle tanımlar:

• Tedarikçiye özgü yöntem: Tedarikçiden ürün düzeyinde beşikten kapıya sera gazı verisi toplanır.
• Hibrit yöntem: Tedarikçiden, size satılan ürüne paylaştırılmış kapsam 1 ve 2 verisi alınır; tedarikçinin kullandığı malzeme, yakıt, elektrik, taşıma ve atık verisiyle yukarı akış hesaplanır; boşluklar ikincil veriyle doldurulur.
• Ortalama veri yöntemi: Satın alınan malın kütlesi ya da başka bir fiziksel birimi, sektör ortalaması emisyon faktörüyle çarpılır.
• Harcama bazlı yöntem: Satın alınan malın parasal değeri, birim harcama başına sektör ortalaması emisyon faktörüyle çarpılır.

İlk ikisi tedarikçiden veri toplamayı gerektirir, son ikisi ikincil veri kullanır. Formül her durumda aynı mantıktadır:

Emisyon (tCO₂e) = Faaliyet verisi (kg, adet ya da harcama) × Emisyon faktörü (birim başına tCO₂e)

Kategori 2'de kılavuzun önemli bir kuralı var: sermaye mallarının emisyonu finansal muhasebedeki gibi amortismana bölünmez, alındığı yıl bir kerede raporlanır. Büyük yatırım yıllarında bu kategori sıçrar, bu yüzden raporda bağlam verilmelidir. Bir ürünün Kategori 1'e mi Kategori 2'ye mi gireceğine şirketin kendi finansal muhasebe uygulaması karar verir.

Kategori 3: yanma hariç

Kategori 3'te en sık yapılan hata, yakıtın yanma emisyonunu ikinci kez saymaktır. Kılavuza göre yakıt ve elektriğin yukarı akış emisyonları için çıkarma, üretim ve taşımayı içeren ama yanmayı dışarıda bırakan faktörler kullanılmalıdır; çünkü yanma zaten kapsam 1'de (yakıt) ya da kapsam 2'de (elektrik) sayılmıştır. İletim ve dağıtım kayıpları için ise kaybedilen enerjinin yanma dahil üretim emisyonu hesaplanır. Kılavuz bu "yanma hariç" faktörlere yukarı akış emisyon faktörü der.

Genel kural da buradan çıkar: kapsam 3'te değer zincirindeki yakıt ve enerji için yaşam döngüsü faktörleri kullanılır; yalnız yanma emisyonu içeren faktörler kapsam 1 ve 2 içindir.

Kategori 4 ve 9: taşımacılık

Taşımacılıkta üç yöntem vardır: tüketilen yakıt miktarına dayalı yakıt bazlı, sevkiyatın kütlesi, mesafesi ve taşıma türüne dayalı mesafe bazlı ve nakliye harcamasına dayalı harcama bazlı. Kılavuz, GHG Protocol'ün taşımacılık hesap aracının iki yöntemi birlikte kullandığını, çünkü CO₂'nin yakıttan, CH₄ ve N₂O'nun ise mesafeden daha iyi tahmin edildiğini belirtir. Depolama için tesise özgü ve ortalama veri yöntemleri ayrıca tanımlanmıştır. Ton-km verisinin nasıl toplanacağını Kategori 4 ve 9 yazısında ayrıntılı ele aldık.

Kategori 11: en büyük olabilen kategori

Satılan ürünlerin kullanımı, enerji tüketen ürün ya da yakıt satan şirketlerde toplamın büyük kısmını oluşturabilir. GHG Protocol'ün Kurumsal Standardı'ndaki bir örnekte, bir sürücü ürününün kullanım aşaması toplam yaşam döngüsü emisyonlarının yaklaşık yüzde 99'unu oluşturuyordu. Kılavuz üç ürün türü için ayrı hesap tarif eder: doğrudan enerji tüketen ürünler (araç, motor, beyaz eşya), yakıt ve hammaddeler, kullanım sırasında sera gazı salan ürünler (soğutucu gaz, gübre, yangın söndürücü). Hesap, ürün başına ömür boyu kullanım sayısı, satış adedi ve kullanım başına emisyon üzerinden yapılır. Giysinin yıkanması gibi dolaylı kullanım emisyonları isteğe bağlıdır.

Kapsam 3 Standardı burada bir tuzağa dikkat çeker: Kategori 11 ömür boyu emisyonu saydığı için daha dayanıklı ürün, verimlilik artışından büyük bir ömür artışı getiriyorsa raporlanan emisyonu artırabilir. Bu nedenle ürün ömrü ve yoğunluk göstergelerinin (örneğin kullanım saati başına emisyon) de raporlanması önerilir.

Kategori 15: yatırımlar

Özkaynak yatırımlarında yatırıma özgü yöntem, yatırım yapılan şirketin kapsam 1 ve 2 emisyonlarını yatırım payına göre paylaştırır; ortalama veri yöntemi gelir verisi ve EEIO faktörleriyle tahmin yapar. Proje finansmanında pay, toplam proje maliyetindeki (özkaynak artı borç) paya göre hesaplanır. Finans kuruluşları için bu kategori çoğu zaman toplamın neredeyse tamamıdır.

Tarama: önce büyüklük sırası

Kapsam 3 Standardı, veri toplama çabasını önceliklendirmenin en titiz yolunun bir tarama (screening) olduğunu söyler:

1. Her kapsam 3 faaliyeti için ilk tahmin yöntemleriyle (sektör ortalaması veri, çevresel genişletilmiş girdi-çıktı yani EEIO verisi, vekil veri ya da kaba tahmin) emisyon tahmin edilir.
2. Faaliyetler tahmini emisyona göre büyükten küçüğe sıralanır.

EEIO modelleri, ulusal emisyonları sektörler arası ekonomik akışlara göre ürün gruplarına paylaştırır. Kılavuz, bunların tüm ekonomiyi kapsadığını ve uygulamasının basit olduğunu, ama geniş sektör ortalamalarının süreç farklılıklarını yansıtmadığını, para ile emisyon arasında doğrusal ilişki varsaydığını ve azaltım çabalarını göstermekte zorlandığını belirtir. Bu yüzden EEIO, taramanın en güçlü aracıdır; nihai hesapta büyük kalemler için yetersiz kalabilir.

Harcamaya göre önceliklendirme de bir alternatiftir, ama standart bir uyarı yapar: harcama ve gelir emisyonla iyi korelasyon göstermeyebilir. Yüksek değerli ama düşük emisyonlu kalemler olduğu gibi, düşük değerli ama yüksek emisyonlu kalemler de vardır. Standarttaki bir örnekte bir şirket, toplam harcamanın en az yüzde 80'ini oluşturan kalemleri ve kalan yüzde 20 içinde tek başına yüzde 1'i aşan kalemleri belirleyerek veri toplamaya buradan başlamıştı.

Kılavuzun pratik bir örneği de karma yöntem kullanımını gösterir: 100 tedarikçiden kahve çekirdeği alan bir şirket, miktarın yüzde 85'ini sağlayan 10 tedarikçiden birincil veri toplar ve sonucu yüzde 100'e ölçekler; toplam harcama içinde küçük kalan şeker için ise ikincil faktörlerle ortalama veri ya da harcama bazlı yöntemi kullanır.

İlgililik ölçütleri

Büyüklük tek ölçüt değildir. Kapsam 3 Standardı'nın Tablo 6.1'i, bir faaliyetin ilgili sayılması için yedi ölçüt verir:

Dışlamalar

Standart tamlığı hedefler ama her şeyin hesaplanamayabileceğini kabul eder. Kurallar:

• Önemli katkı yapması beklenen hiçbir faaliyet dışlanmamalıdır.
• Uygulanamayan kategoriler (örneğin kiralık varlığı ya da franchise'ı olmayan şirket) sıfır ya da uygulanamaz olarak raporlanır.
• Her dışlama kamuya açık raporda açıklanır ve gerekçelendirilir. Standarttaki örnekte bir şirket, üretimle ilgisi olmayan dolaylı satın almaları (ofis malzemesi gibi) veri kısıtı ve beklenen küçük katkı gerekçesiyle dışlamış ve bunu açıklamıştır.
• Ara ürün üreticisi, son kullanım makul biçimde tahmin edilemiyorsa Kategori 9, 10, 11 ve 12'yi gerekçesiyle dışlayabilir, ama bunlardan yalnız bir kısmını seçerek dışlayamaz.

Veri kalitesi

Birincil ve ikincil veri

Kılavuza göre birincil veri, şirketin değer zincirindeki belirli faaliyetlerden gelen veridir (tedarikçinin sayaç okuması, fatura, mühendislik modeli, kütle denkliği). İkincil veri ise sektör ortalamaları, finansal veri, vekil veri ve diğer genel verilerdir. Tedarikçiden veri istenirken, ürüne en spesifik olan düzey tercih edilir: ürün düzeyi, süreç ya da üretim hattı düzeyi, tesis düzeyi, iş birimi düzeyi ve en son kurumsal düzey.

Kılavuzun önemli bir uyarısı var: spesifik veri her zaman doğru veri değildir. Tedarikçiye özgü ve hibrit yöntemler tedarikçiye daha spesifiktir, ama tedarikçinin emisyonlarını size sattığı ürüne paylaştırma yöntemi ve veri kaynaklarının güvenilirliği belirsizliği artırabilir; tedarikçi verisi bazen sektör ortalamasından daha az doğru olabilir.

Beş veri kalitesi göstergesi

Kapsam 3 Standardı veri kalitesini beş göstergeyle değerlendirmeyi önerir:

Standardın örnek puanlamasında zamansal temsil için 6 yıldan az fark "iyi", 10 yıldan az fark "orta", 10 yıldan fazla ya da bilinmeyen yaş "zayıf" kabul edilir. Standart bu puanlamanın öznellik içerdiğini de not eder: bazı yakıt faktörleri yıllardır pek değişmediği için eski bir faktör pratikte sorun yaratmayabilir.

Kılavuz, veri kalitesini iyileştirmeyi yinelemeli bir süreç olarak tarif eder ve önceliği iki koşulun kesiştiği yere verir: görece düşük veri kalitesi ve görece yüksek emisyon. Veri kalitesindeki iyileşme emisyonu önemli ölçüde değiştirirse baz yılı yeniden hesaplanmalıdır; ayrıntı için baz yılı rehberi.

SBTi ve kapsam 3

SBTi Net-Zero Standardı V2.0'a göre yakın vadeli kapsam 3 hedefi, Kategori 1-14 içinde tek başına kapsam 3 emisyonlarının yüzde 5'ini ya da fazlasını oluşturan tüm kategorileri kapsamalıdır. Bu, tarama sonuçlarının doğrudan hedef kapsamını belirlediği anlamına gelir: Kategori 4'ü yüzde 4,8 mi yüzde 5,2 mi hesapladığınız, hedefin kapsamını değiştirebilir. Bu yüzden eşiğe yakın kategorilerde veri kalitesini artırmak öncelikli olmalıdır. SBTi süreci için SBTi hedef belirleme rehberi.

Sahada en sık gördüğümüz hatalar

• Kategori 3'te yanma emisyonunu ikinci kez saymak
• Kategori 1 ile 2 arasında aynı alımı iki kez saymak
• Giden lojistiği, şirket ödediği halde Kategori 9'a yazmak
• Kategori 11'i ömür boyu değil yalnız bir yıllık kullanım üzerinden hesaplamak
• Harcama bazlı faktörlerde enflasyon ve para birimi yılını eşleştirmemek
• Dışlamaları rapora yazmamak

Bu ve benzeri hataların ayrıntısı için: Kapsam 3 veri toplamada en sık 5 hata. Müşteriniz ürün bazında karbon ayak izi istiyorsa bu kurumsal envanterden farklı bir çalışmadır; bkz. Müşteri PCF istediğinde ne yapmalı?

Alalëa olarak kapsam 3 çalışmalarına harcama bazlı bir taramayla başlıyor, ilk yüzde 80'i oluşturan kalemler için fiziksel veri ve tedarikçi verisine geçiyor, her kategorinin yöntemini ve veri kalitesi puanını yöntem notunda belgeliyoruz. Kapsam 3 envanterinizi kurmak için karbon ayak izi hizmetimize göz atabilirsiniz.