Karbonsuzlaşma (Dekarbonizasyon) Yol Haritası Nasıl Hazırlanır?

Bir net sıfır taahhüdü açıklamak kolaydır; onu yatırım bütçesine, üretim planına ve satın alma kararlarına bağlamak zordur. Karbonsuzlaşma (dekarbonizasyon) yol haritası bu bağlantıyı kuran belgedir: şirketin bugünkü emisyonlarından hedefine hangi önlemlerle, hangi sırayla, kimin sorumluluğunda ve hangi yatırımla ulaşacağını gösterir.

Bu rehber, yol haritasının nasıl hazırlandığını adım adım anlatır, Türk sanayisinin ana sektörleri için azaltım kaldıraçlarını özetler ve kalıntı emisyonlar ile karbon giderimleri konusunda dikkatli olunması gereken noktaları açıklar. Önlemlerin maliyet ve potansiyele göre nasıl sıralanacağı için azaltım önlemleri ve MACC rehberine bakabilirsiniz.

Çerçeve: ulusal hedef, şirket hedefi, bilim

Türkiye, 2021'de Paris Anlaşması'nı onayladı ve 2053 net sıfır emisyon hedefini ilan etti. Bakanlığın yayımladığı 2053 Uzun Dönemli İklim Stratejisi, 18 sektör ve 4 yatay kesen alanda toplam 89 strateji içeriyor. İkinci Ulusal Katkı Beyanı'nda (NDC 3.0) ise Türkiye, Referans Senaryo'ya göre 466 Mt CO₂e azaltım yapmayı ve 2035 itibarıyla emisyonlarını 643 Mt CO₂e ile sınırlamayı hedefliyor; beyandaki referans göstergeye göre Türkiye'nin 2018 emisyonu (arazi kullanımı dahil) 458,8 Mt CO₂e. GHG Protocol'ün Mitigation Goal Standard terminolojisiyle, öngörülen bir senaryoya göre tanımlanan bu tür hedefler "referans senaryo hedefi" sınıfına girer; şirket hedefleri ise genellikle tarihsel bir baz yılına göre tanımlanan mutlak hedeflerdir.

Şirket düzeyinde en yaygın referans SBTi'dir. Haziran 2026'da yayımlanan Net-Zero Standardı V2.0, 1 Şubat 2027'den itibaren geçerli olmak üzere, bir yol haritasını doğrudan biçimlendiren kurallar getiriyor:

• Hedefe nasıl ulaşılacağını gösteren bir geçiş planı zorunlu. Plan, yakın vadeli hedefler için öngörülen eylemleri, sonraki 5 yıl için gösterge niteliğindeki eylemleri ve Kategori A şirketler için net sıfıra uzanan uzun vadeli bir yol haritasını içermeli; varsayımları ve dış bağımlılıkları açıklamalı; şirketin en üst yönetim organınca onaylanmalı ve en az beş yılda bir gözden geçirilmeli.
• Yakın vadeli hedefler 5 yıllık dönemi kapsıyor; uzun vadeli hedefler en geç 2050 için.
• Hedef iddiası, kapsam 2 için konum bazlı yöntem dahil fiziksel envantere göre belirleniyor.
• Uygulamada önce faaliyet düzeyinde eylem geliyor: şirket, kendi faaliyetlerinde ve değer zincirinde doğrudan azaltımın değerlendirildiğini ve uygulanabildiği yerde uygulandığını göstermeden daha dolaylı eylemlere geçemiyor.

Standardın ayrıntıları için SBTi rehberi ve V2'de neler değişti sayfalarına bakabilirsiniz.

Küresel ölçekte neyin işe yaradığına dair en çok başvurulan çerçeve ise IEA'nın Net Zero Roadmap'idir. 2023 güncellemesine göre bugün mevcut teknolojilerle yenilenebilir enerji, verimlilik, metan azaltımı ve elektrifikasyon, 2030'a kadar gereken emisyon azaltımlarının yüzde 80'inden fazlasını sağlıyor. Aynı rapor, küresel yenilenebilir kurulu gücün 2030'a kadar üç katına çıkarılarak 11.000 GW'a ulaşmasını, enerji yoğunluğundaki yıllık iyileşme hızının iki katına çıkmasını ve enerji sektöründeki metan emisyonlarının yüzde 75 azaltılmasını öne çıkarıyor; elektrikli araçlar ve ısı pompaları 2030'a kadarki azaltımların yaklaşık beşte birini sağlıyor. Şirket yol haritası için çıkarım açık: ilk on yılın ağırlığı, bugün ticari olarak mevcut çözümlerdedir.

Adım 1: Doğrulamaya hazır bir envanter

Yol haritası envanterden daha iyi olamaz. Kapsam 1, 2 ve 3'ün kaynak bazında, tesis bazında ve mümkünse ürün bazında ayrıştırılmış olması gerekir; çünkü önlemler kaynak düzeyinde tasarlanır. "Kapsam 1: 80.000 ton" bilgisi bir yol haritası kurmaya yetmez; "B tesisindeki iki buhar kazanı: 31.000 ton doğalgaz" bilgisi yeter. Envanterin kurulması için sera gazı envanteri rehberi ve kapsam 3 kategorileri rehberi.

Bu aşamanın çıktısı bir sıcak nokta analizidir: toplam emisyonun büyük kısmını oluşturan az sayıdaki kaynak. Sanayide bu genellikle proses ısısı, belirli proses emisyonları, satın alınan elektrik ve birkaç ana hammaddedir.

Adım 2: Referans senaryo ve hedef

İkinci adım, hiçbir ek önlem alınmazsa emisyonların nereye gideceğini gösteren bir referans senaryodur: üretim büyümesi, ürün karması değişimi, planlanmış kapasite yatırımları ve şebeke elektriğinin karbon yoğunluğundaki beklenen değişim. Türkiye'nin Uzun Dönemli İklim Stratejisi, sanayi sektörünün elektrik tüketiminin 2035'e kadar yılda ortalama yüzde 3,7 artacağını öngörüyor; bu tür ulusal varsayımlar referans senaryonun girdileri arasındadır.

Ardından hedef belirlenir. SBTi V2.0'da kapsam 1 ve kapsam 2 hedefleri emisyonların yüzde 100'ünü kapsar. Kategori A şirketlerin yakın vadeli kapsam 3 hedefi, Kategori 1-14 içinde tek başına kapsam 3'ün yüzde 5'ini ya da fazlasını oluşturan tüm kategorileri kapsamak zorundadır. Kapsam 2 için iki seçenek var: düşük karbonlu elektrik payını artırmaya dayalı hedef ya da mutlak emisyon azaltım hedefi. Elektrik tüketiminin hedef döngüsünde yılda ortalama yüzde 20'den fazla artması beklenen Kategori A şirketler kapsam 2 emisyon hedefi koymak zorunda. Hedef koyma süreci için adım adım SBTi hedef belirleme.

Hedef ile referans senaryo arasındaki fark, yol haritasının kapatması gereken azaltım açığıdır.

Adım 3: Önlemleri belirlemek ve sıralamak

Açığı kapatacak önlemler, sıcak nokta analizinden başlayarak teknik olarak listelenir. Her önlem için azaltım potansiyeli (tCO₂e/yıl), göreli maliyet, yatırım süresi, teknik olgunluk ve bağımlılıklar (şebeke kapasitesi, tedarikçi, regülasyon) belirlenir. Önlemleri sıralamanın en yaygın aracı marjinal azaltım maliyet eğrisidir (MACC); nasıl kurulduğu MACC rehberinde.

Önlemleri beş kaldıraçta düşünmek faydalıdır:

1. Enerji verimliliği

En hızlı ve çoğu zaman en ucuz kaldıraçtır. Atık ısı geri kazanımı, buhar sistemlerinde kondens dönüşü ve izolasyon, basınçlı hava kaçaklarının giderilmesi, yüksek verimli motor ve sürücüler, proses kontrolünün iyileştirilmesi tipik başlıklardır. Uzun Dönemli İklim Stratejisi, sanayide enerji yoğunluğunun 2022'ye göre 2053'e kadar en az yüzde 10 azaltılmasını hedefliyor; yıllık asgari 500 TEP enerji tüketen mevcut imalat tesislerinde en az yüzde 15 enerji tasarrufu sağlayan verimlilik yatırımlarını öncelikli yatırım konuları arasında sayıyor.

2. Elektrifikasyon

Düşük ve orta sıcaklıklı proses ısısının elektrikle (ısı pompası, elektrikli kazan, endüksiyon) karşılanması, yakıt kaynaklı kapsam 1'i kapsam 2'ye taşır; şebeke ve tedarik temizlendikçe emisyon düşer. Strateji, sanayide doğrudan yakıt yakan sistemlerde elektrifikasyona geçişin özellikle 2040'tan sonra hızlanacağını öngörüyor. Şirket açısından kritik nokta, elektrifikasyonu yenilenebilir elektrik tedarikiyle birlikte planlamaktır; aksi halde azaltım kâğıt üzerinde kalabilir.

3. Yenilenebilir elektrik tedariki

Türkiye'de üç ana yol var:

• Yerinde ya da tüketimle ilişkili üretim (lisanssız GES): 12 Mayıs 2019 tarihli Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliği, tüketim tesisiyle ilişkilendirilmiş üretim tesislerini düzenler. Uzun Dönemli İklim Stratejisi, lisanssız üretim kapsamındaki öz tüketime dönük yeşil enerji yatırımlarının yatırım teşvik sisteminde desteklendiğini ve bu desteğin sürdürülmesinin planlandığını belirtiyor. SBTi V2.0'ın uygulama hiyerarşisinde de sayaç arkası (behind-the-meter) üretimden tüketim, faaliyet düzeyinde eylem sayılıyor.
• YEK-G sertifikaları: EPİAŞ'ın 1 Haziran 2021'de hizmete sunduğu Yenilenebilir Enerji Kaynak Garanti Sistemi, sisteme dahil lisanslı üretim tesislerinin şebekeye verdiği her 1 MWh yenilenebilir enerjiyi belgelendirir. Sistem, AB'deki menşe garantisi (GO) sistemi ve AIB'nin Avrupa Enerji Sertifika Sistemi kuralları kapsamında geliştirildi; katılım gönüllüdür ve Organize YEK-G Piyasası'nda belgeler enerjiden bağımsız alınıp satılabilir.
• Doğrudan sözleşmeler: Yenilenebilir üreticiyle ya da tedarikçiyle sertifikalı yeşil tarife veya enerji alım anlaşmaları.

Piyasa bazlı kapsam 2'de bu araçların sayılabilmesi için GHG Protocol Kapsam 2 Kılavuzu'nun kalite kriterlerini karşılaması gerekir: emisyon oranı niteliğini taşıması, o niteliği taşıyan tek araç olması, raportör adına izlenip itfa edilmesi, tüketim dönemine olabildiğince yakın düzenlenip itfa edilmesi ve tüketimle aynı piyasadan temin edilmesi. SBTi V2.0 ise hedefin uygulanmasında piyasa araçlarına ek kriterler koyuyor: araçların tüketim dönemini önceleyen 15 yıl içinde devreye alınmış ya da yenilenmiş santrallerden gelmesi, tüketimle 12 ay içinde eşleşmesi ve teslim edilebilirlik bölgesine göre tanımlanan faaliyet havuzundan temin edilmesi. Mevcut uzun vadeli sözleşmeler için bir geçiş (legacy) hükmü var. Ayrıca Kategori A şirketler, yıllık tüketimi 10 GWh ve üzeri olan faaliyet havuzlarında saatlik eşleştirme yüzdesini hesaplayıp raporlamak zorunda. Bu kuralların YEK-G kullanıcıları için anlamını Kapsam 2 revizyonu yazımızda ve yenilenebilir enerji sertifikası nasıl kullanılır yazısında tartıştık.

4. Yakıt ve hammadde değişimi

Kömürden doğalgaza geçiş kısa vadede emisyonu düşürür ama net sıfır güzergâhında ara adımdır. Biyokütle, alternatif yakıt, yeşil hidrojen ve düşük karbonlu hammadde (klinker yerine ikame malzeme, hurda, geri dönüştürülmüş elyaf) uzun vadeli kaldıraçlardır. Hidrojen ve karbon yakalama gibi teknolojiler için yol haritası, pilot ve fizibilite adımlarını takvime koymalı; bunların büyük ölçekli katkısını erken yıllara yazmak yaygın bir hatadır.

5. Değer zinciri ve tedarikçi katılımı

Birçok sanayi şirketinde kapsam 3 Kategori 1 en büyük kalemdir ve doğrudan kontrol dışındadır. GHG Protocol Kapsam 3 Standardı'nın örnek eylemleri arasında yüksek emisyonlu hammaddeyi düşük emisyonlu olanla değiştirmek, düşük karbonlu satın alma politikaları uygulamak ve birinci kademe tedarikçileri kendi tedarikçilerini sürece katmaya teşvik etmek var. Pratikte tedarikçi katılımı şu sırayla ilerler: en büyük tedarikçilerden birincil veri talebi, ürün bazında emisyon verisinin satın alma kriterlerine eklenmesi, tedarikçilere hedef koyma ve yenilenebilir elektrik kullanımı için destek, uzun vadeli düşük karbonlu hammadde sözleşmeleri. SBTi V2.0, Kategori A şirketlere değer zincirlerindeki Kategori B şirketlerin geçiş planlarını finansal iş birliği, kapasite geliştirme ya da teknoloji transferiyle desteklemelerini tavsiye ediyor.

Türk sanayisinde sektörel kaldıraçlar

Aşağıdaki özet, Uzun Dönemli İklim Stratejisi'nin sektörel stratejileri ve sahadaki deneyimimizle hazırlanmıştır. Sektörel sınır kararları için ilgili kılavuzlara bağlantı verdik.

Bazı sektörlerde düzenleyici çerçeve şimdiden somut. Uzun Dönemli İklim Stratejisi'ne göre kamu yapım işleri ve çimento içerikli mal alımı ihalelerinde çimentodaki klinker oranı 1 Ocak 2025-31 Aralık 2029 arasında en fazla 0,80; 1 Ocak 2030'dan itibaren en fazla 0,75 ile sınırlandırıldı. Strateji, çimentoda önce alternatif hammadde ve yakıt oranlarının artırılmasını, sonra karbon yakalama ve hidrojen pilotlarını; çimentoda karbon yakalamanın 2040'lardan sonra yaygınlaşmasını öngörüyor. Demir-çelikte DRI pilotlarının teknik ve finansal altyapısının desteklenmesi hedefleniyor. Ulaştırmada ise karayolu ağırlıklı yapının demiryolu ve denizyolu lehine dengelenmesi temel strateji.

Gıda ve tarım ağırlıklı değer zincirlerinde FLAG emisyonları ayrı bir başlıktır. GHG Protocol'ün Arazi Sektörü ve Giderimler Standardı, SBTi'nin FLAG emisyonları toplam kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarının yüzde 20'si veya üzerinde olan şirketlerden FLAG hedefi istediğini not eder. Ayrıntı için FLAG emisyon hizmetimize bakabilirsiniz. SBTi'nin çimento, çelik, kimya, giyim ve ayakkabı gibi sektörler için sektöre özgü kaynakları da var; bu sektörlerde yol haritası bu kaynaklarla tutarlı kurulmalıdır.

Adım 4: Yatırım planı

Önlemler takvime oturtulduğunda bir yatırım planına dönüşür. İyi bir plan şunları içerir:

• Her önlem için yatırım (sermaye) ve işletme gideri etkisi, geri dönüş süresi ve azaltım potansiyeli
• Yatırımın şirketin sermaye bütçe döngüsündeki yeri ve ekipman yenileme takvimiyle eşleşmesi
• Teşvik, hibe ve yeşil finansman seçenekleri
• Karbon fiyatının (TR ETS, AB sınırda karbon düzenlemesi ya da iç karbon fiyatı) proje değerlendirmesine dahil edilmesi

Ekipman yenileme döngüsü kritik bir kavramdır. Bir kazan ya da fırın onlarca yıl çalışacak bir yatırımsa, bugün yapılan yanlış teknoloji seçimi emisyonu net sıfır yılına kadar kilitleyebilir. Yol haritası bu "kilitlenme" noktalarını önceden göstermelidir. İç karbon fiyatının yatırım kararlarına nasıl bağlanacağı için iç karbon fiyatlandırması hizmetimize bakabilirsiniz.

Adım 5: Yönetişim

SBTi V2.0, geçiş planının şirketin en üst yönetim organınca (örneğin yönetim kurulu) resmen onaylanmasını ve kurumsal stratejiyle uyumlu ya da ona entegre olmasını şart koşuyor. Kategori A şirketler, hedef doğrulamasından sonraki 15 ay içinde geçiş planlarının bir açıklamasını yayımlamak zorunda. Standart ayrıca hedeflerin gözetimi ve uygulanması için üst yönetimde net rol ve sorumluluklar tanımlanmasını ve kamu politikası savunuculuğunun iklim hedefleriyle tutarlı olmasını tavsiye ediyor.

Pratikte işleyen yapı: yönetim kurulu düzeyinde bir sorumlu, iklim hedeflerinin üst yöneticilerin performans göstergelerine bağlanması, her önlem için bir proje sahibi, üç ayda bir ilerleme toplantısı ve yıllık envanterle birlikte güncellenen yol haritası.

Adım 6: İzleme ve KPI'lar

SBTi V2.0 hedef döngüsünün sonunda ilerlemenin değerlendirilmesini, Kategori A şirketler için ilerlemeyi destekleyen verinin bağımsız güvenceden geçmesini öngörüyor. Bu yüzden KPI'ların veri kaynağı envanterle aynı denetim izine bağlı olmalı.

Kalıntı emisyonlar ve karbon giderimleri: dikkatli olun

Yol haritalarında en sık görülen zayıflık, hesabı tutturmak için karbon kredisine ya da gelecekteki giderimlere yaslanmaktır. Çerçeveler bu konuda net:

• Azaltım önce gelir. SBTi V2.0'a göre net sıfır durumuna ulaşmak için kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları sıfıra ya da uygun net sıfır güzergâhlarıyla tutarlı bir kalıntı düzeyine indirilmelidir.
• Kalıntı emisyonlar yalnız giderimle nötrlenir. Net sıfır yılında ve sonrasında kalan emisyonlar, doğrulanmış giderim faaliyetleriyle nötrlenir. Uzun ömürlü gazların kalıntı emisyonları uzun ömürlü giderimlerle karşılanmalıdır. Kapsam 1 kalıntı emisyonlarının nötrlenmesinin doğrudan sorumluluğu şirkettedir.
• 2035 sonrası sorumluluk. V2.0, Kategori A şirketlerin 2035'ten itibaren süregelen kapsam 1, 2 ve 3 emisyonlarının en az yüzde 1'i kadar karbon giderimini desteklemesini ve bu oranın net sıfır yılına kadar doğrusal olarak yüzde 100'e çıkmasını öngörüyor. Standart bu hükmün bir sonraki ana revizyonda gözden geçirileceğini belirtiyor.
• Envanterde ayrı raporlama. GHG Protocol, envanter dışından alınan kredilerin envanterden ayrı raporlanmasını ister. Giderimleri envanterinde raporlamak isteyen şirketler için Arazi Sektörü ve Giderimler Standardı (sürüm 1.1, 1 Ocak 2027'den itibaren geçerli) izlenebilirlik, yeterli veri kalitesi, çift sayımı önleyen paylaştırma ve kalıcılık şartları koyar: raporlanan giderimler izlenmeli ve depolanan karbonun kayıpları muhasebeleştirilmelidir.

Bizim önerimiz: yol haritasında kalıntı emisyonu ayrı bir satır olarak gösterin, giderim ihtiyacını tonaj ve yıl bazında tahmin edin, ama azaltım planının başarısını giderime bağlamayın. Karbon piyasaları ve giderimler konusunda karbon piyasaları hizmetimize bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Yol haritasını envanter tamamlanmadan, yalnız toplam rakamlar üzerinden kurmak
• Kapsam 3'ü yalnız "tedarikçi anketi" olarak ele almak
• Yenilenebilir sertifika alımını tek kaldıraç saymak; konum bazlı emisyon değişmediği için SBTi hedefinde bunun sınırlı olduğunu görmemek
• Hidrojen ve karbon yakalama gibi teknolojilerin katkısını erken yıllara yazmak
• Ekipman yenileme takvimini dikkate almamak
• Yatırım planını finans birimiyle birlikte kurmamak
• Yönetişimi tanımlamadan belgeyi yayımlamak

Alalëa ile yol haritası

Alalëa olarak yol haritasını envanter verisinden başlayarak, tesis ziyaretleri ve mühendislik ekipleriyle önlem listesini çıkararak, önlemleri MACC ile sıralayarak ve SBTi hedefleriyle tutarlı bir yatırım ve yönetişim planına bağlayarak hazırlıyoruz. Hedefinizi koymadan önce ne kadarının ulaşılabilir olduğunu görmek isterseniz, yol haritası çalışması hedef belirlemenin doğal ilk adımıdır. Ayrıntılar için dekarbonizasyon stratejisi hizmetimize bakabilir ya da bizimle iletişime geçebilirsiniz.