SBTi Rehberi: Bilimsel Temelli Hedef Belirleme

Bilimsel temelli hedef, bir şirketin emisyonlarını iklim biliminin işaret ettiği hızda azaltacağını sayılarla ortaya koyan, bağımsız bir kurumca doğrulanmış hedeftir. Türkiye'de bu konu çoğu zaman bir müşteri anketiyle, bir yatırımcı sorusuyla ya da bir tedarik sözleşmesindeki yeni maddeyle masaya gelir. Bu rehber, SBTi'nin ne olduğunu, hangi hedef türlerini istediğini, Haziran 2026'da yayımlanan Net-Zero Standardı V2.0'ın neyi değiştirdiğini ve taahhütten doğrulamaya kadar süreci nasıl planlamanız gerektiğini bir arada anlatır.

Alt rehberler konuyu derinleştirir:

• SBTi Net-Zero Standardı V2: V1.3'ten neler değişti?
• SBTi hedef belirleme adım adım
• SBTi doğrulama süreci

SBTi nedir?

Science Based Targets initiative (SBTi), şirketlerin ve finans kuruluşlarının sera gazı azaltım hedeflerini en geç 2050'de net sıfıra ulaşan yollarla uyumlu biçimde kurmasını sağlayan standartlar, araçlar ve kılavuzlar geliştirir. Ortakları CDP, BM Küresel İlkeler Sözleşmesi, We Mean Business Coalition, WRI ve WWF'dir. Hedeflerin değerlendirilmesini ise ayrı bir tüzel kişilik olan bağlı şirket SBTi Services yapar. Yani standardı yazan ile hedefi doğrulayan aynı birim değildir.

SBTi'nin kendi verilerine göre 11.000'den fazla şirket bu çerçevede hedef belirlemiştir. Ölçek büyüdükçe SBTi doğrulaması, müşterilerin ve finans kuruluşlarının şirketleri karşılaştırırken kullandığı ortak bir dile dönüşmüştür.

Pratikte SBTi üç şey ister:

1. GHG Protocol'e uygun, eksiksiz bir sera gazı envanteri.
2. Bu envantere SBTi yöntemleri uygulanarak hesaplanmış hedefler.
3. Hedeflerin doğrulandıktan sonra kamuya açıklanması ve her yıl ilerlemenin raporlanması.

Envanter tarafının temelleri için kapsam 1, 2 ve 3 nedir rehberine bakabilirsiniz.

Hedef türleri: yakın vade, uzun vade ve net sıfır

SBTi terminolojisinde üç hedef türü vardır.

Yakın vadeli hedef (near-term target): Önümüzdeki birkaç yıl içinde emisyonların ne kadar düşeceğini söyler. V1.3.1'de bu süre başvuru tarihinden itibaren 5 ile 10 yıl arasıdır. V2.0'da yakın vadeli hedefler 5 yıllıktır; V2.0 altındaki ilk doğrulamada raporlama döngüsüne uymak için daha kısa bir süre seçilebilir.

Uzun vadeli hedef (long-term target): Emisyonların en geç 2050'de kalıntı emisyon (residual emissions) seviyesine inmesini tarif eder.

Net sıfır hedefi (net-zero target): Yakın ve uzun vadeli hedefleri tüm kapsamlarda birleştirir ve net sıfır yılında kalan emisyonların karbon giderimiyle nötrlenmesini (neutralization) şart koşar. V2.0'da net sıfır hedefi tüm şirketler için isteğe bağlıdır; seçilirse kapsam 1, 2 ve 3'ün tamamı için yakın ve uzun vadeli hedefler gerekir.

V2.0'daki zorunluluk tablosu kısaca şöyledir:

Kapsam 1 yakın vadeli hedefinde yoğunluk azaltımı ya da varlık dönüşümü (asset transition) yöntemini seçen Kategori A şirketler, uzun vadeli kapsam 1 hedefi de koymak zorundadır.

Türkiye'deki şirketler için neden gündemde?

SBTi gönüllüdür. Hiçbir Türk mevzuatı şirketlere SBTi hedefi koyma zorunluluğu getirmez. Buna rağmen gündemde olmasının üç somut nedeni var.

Tedarik zinciri baskısı mekanik hale geldi. V2.0'da kapsam 3 için seçeneklerden biri, birinci kademe tedarikçilerin (tier 1 suppliers) ne kadarının "dönüşümde" (in transition) ya da "net sıfır uyumlu" olduğunu artırmayı hedefleyen tedarikçi uyumu hedefidir. Haziran 2026'da kamuoyu görüşüne açılan yol tanımı taslağında, kapsam 1, 2 ve önemli kapsam 3 emisyonlarını kapsayan bilimsel temelli yakın vadeli hedefi olan bir tedarikçi (Kategori B için yalnız kapsam 1 ve 2) "dönüşümde" sayılır. Taslak, gelişmiş ekonomiler için 2030'da harcamanın ya da emisyon maruziyetinin en az yüzde 70'inin bu tür tedarikçilerden gelmesini öngörür. Yani Avrupalı bir müşteri bu hedefi seçtiğinde, sizin hedefiniz onun hedef hesabına doğrudan girer.

İhracat pazarlarındaki düzenlemeler. SBTi, V2.0'ın gelişmekte olan ekonomilerdeki şirketlerin CBAM ve CSRD gibi ihracat pazarı düzenlemelerinden doğan geçiş risklerini yönetmesine yardımcı olduğunu açıkça belirtir. Avrupa'ya ürün satan bir Türk üretici için bu, müşterinin raporlama yükünün tedarikçiye yansıması anlamına gelir.

Finans kuruluşları ve itibar. SBTi'nin SSS belgesi, standardın şirketlerin finans kuruluşları ve müşteriler nezdindeki itibarını güçlendirdiğini ve şirketleri değerlendiren üçüncü taraflarca yaygın kullanıldığını vurgular.

Türk şirketleri için kategori meselesi

V2.0, KOBİ yolunu kaldırıp şirketleri iki kategoriye ayırır. Kategori A daha ağır yükümlülük taşır: kapsam 3 hedefi, baz yılı verisinin en az sınırlı güvenceyle (limited assurance) bağımsız denetimi ve geçiş planının kamuya açıklanması.

Coğrafya, nihai ana şirketin kurulduğu ülkeye göre Dünya Bankası gelir gruplarıyla belirlenir. Dünya Bankası'nın 2027 mali yılı sınıflandırmasında Türkiye üst-orta gelir grubundadır. Dolayısıyla Türkiye'de kurulu bir grup için yalnız ilk satır geçerlidir: 450 milyon avro ciro ya da 1.000 çalışan eşiğinin altında kalan Türk grupları Kategori B olur. Ana şirketi yüksek gelirli bir ülkede kurulu olan Türkiye'deki bir iştirak ise ikinci satıra da tabidir. Eşikler grubun konsolide rakamlarıyla ve son iki yılın finansal tablolarının ortalamasıyla hesaplanır; emisyon eşiği fiziksel envantere göre değerlendirilir.

Net-Zero Standardı V2 bir bakışta

Kurumsal Net-Zero Standardı V2.0 (Corporate Net-Zero Standard V2.0) 11 Haziran 2026'da yayımlandı. Standart, Yakın Vadeli Kriterler V5.3'ü ve Net-Zero Standardı V1.3.1'i tek bir belgede birleştiren tam bir revizyondur. SBTi'nin değişiklik belgesine göre V2.0'daki bölümlerin yüzde 42'si tamamen yeni, yüzde 58'i mevcut yaklaşımların değiştirilmiş ya da genişletilmiş halidir.

Öne çıkan değişiklikler:

• Ayrı kapsam hedefleri: Birleşik kapsam 1+2 hedefi yerine kapsam 1 ve kapsam 2 için ayrı hedefler, her biri emisyonların yüzde 100'ünü kapsar.
• Son yıl baz yılı: Her hedef döngüsünde kapsamlı verisi olan en güncel yıl hedef baz yılı (target base year) olur.
• Hariç tutma yok: V1.3.1'deki yüzde 5'lik envanter hariç tutma hakkı kalkar.
• Kapsam 3'te önem eşiği: Yüzde 67 kapsama kuralı yerine, kategori 1-14 toplamının yüzde 5'ini aşan her kategori hedef sınırına girer.
• Kapsam 2'de fiziksel envanter: Hedefin iddia düzeyi (ambition) konum bazlı (location-based) envantere göre hesaplanır; piyasa araçları uygulama hiyerarşisinde değerlendirilir.
• Uygulama hiyerarşisi (implementation hierarchy): Önce faaliyet düzeyinde doğrudan azaltım, sonra ortak sistemler (activity pools), en son sektör düzeyi eylemler.
• Döngü sonu değerlendirmesi (end-of-cycle assessment): Her 5 yıllık döngünün sonunda ilerleme, Kategori A için bağımsız güvenceyle değerlendirilir.
• Süregelen emisyon sorumluluğu (Ongoing Emissions Responsibility, OER): Değer zinciri dışı azaltımı (BVCM) tavsiyesinin yerini alan gönüllü tanınma programı; 2035'ten itibaren Kategori A için karbon giderimi desteği zorunluluğu.

Ayrıntılı karşılaştırma tablosu için SBTi Net-Zero Standardı V2: neler değişti rehberine bakın.

Hedefin iddia düzeyi nereden geliyor?

"Bilimsel temelli" ifadesi, hedefin şirketin kendi tercihine göre değil, iklim senaryolarından türetilen yollara (pathways) göre hesaplanması demektir. SBTi'nin Haziran 2026'da kamuoyu görüşüne açtığı yöntem, metrik ve yol belgesi (Methods, Metrics and Pathways) dört tür yol tanımlar:

• Mutlak emisyon yolu: Toplam emisyonun zaman içinde nasıl azalması gerektiği.
• Emisyon yoğunluğu yolu: Ton ürün ya da birim enerji başına emisyonun nasıl düşmesi gerektiği.
• Uyum yolu: Net sıfır uyumlu faaliyet, ürün, emtia ya da tedarikçi payının nasıl artması gerektiği.
• Varlık dönüşümü yolu: Emisyon yaratan varlıkların hangi takvimle dönüştürülmesi ya da devreden çıkarılması gerektiği.

Bu yollar şirket hedefine yöntemlerle çevrilir: doğrusal daralma (Linear Contraction), sektörel karbonsuzlaşma yaklaşımı (Sectoral Decarbonization Approach, SDA), varlık karbonsuzlaştırma planı (Asset Decarbonization Plan) ve uyum yöntemleri. Pratikte bu hesabı SBTi'nin hedef belirleme aracı yapar; şirketin işi doğru faaliyet verisini girmek ve yöntemi bilinçli seçmektir.

V2.0 bir ilkeyi de netleştirir: hedefler "en iyi çaba" (best efforts) esasıyla izlenir. Şirketten tüm kaldıraçları kullanması, bağımlılıkları (teknoloji, tedarik zinciri kapasitesi, finansman, politika) şeffafça beyan etmesi ve ilerlemeyi engelleyen bariyerleri her yıl raporlaması beklenir. Hedef yılında emisyonlar yüksek kalırsa bir sonraki döngüde daha dik bir azaltım gerekir. Bu yaklaşım, hedefin bir kez onaylanıp unutulan bir belge değil, her beş yılda yeniden kurulan bir yönetim aracı olduğunu gösterir.

Takvim: hangi sürüm, ne zaman?

Mevcut doğrulanmış hedefler hemen güncellenmek zorunda değildir; zorunlu beş yıllık gözden geçirme (mandatory five-year review) kuralları saklı kalmak üzere hedef döngüsünün sonuna kadar geçerliliğini korur. 2030 ve sonrası hedef yılı olan şirketlere SBTi'nin önerisi, mevcut hedefleri korumak ve 2030-2035 döngüsü için hedefleri 2028'den itibaren V2.0'a göre belirlemektir. Geçişin karar mantığını V1.3'ten V2'ye ne zaman geçmeli yazımızda ayrıca ele aldık.

Süreç: taahhütten açıklamaya

1. Kayıt ve kategori

V2.0'da ilk adım SBTi Services'e kayıttır. Kayıtta şirketin hedef koymaya uygun olup olmadığı ve Kategori A mı B mi olduğu belirlenir. Kategori doğrulamada yeniden teyit edilir ve 5 yıllık döngü boyunca geçerli kalır.

2. Taahhüt (isteğe bağlı)

Taahhüt (commitment), hedefleri 24 ay içinde doğrulamaya sunma niyetinin kamuya açık beyanıdır. 31 Ocak 2027'ye kadar ayrı yakın vadeli ya da net sıfır taahhüdü verilebilir. Bu tarihten sonra tek bir "SBTi Commitment" seçeneği kalır ve bu taahhüt yalnız V2.0 hedefleriyle yerine getirilebilir. Taahhüt zorunlu değildir; doğrudan hedef sunmak mümkündür.

3. Envanter ve hedef tasarımı

Hedef baz yılı envanteri GHG Protocol'e göre hazırlanır, Kioto Protokolü'ndeki yedi gaz grubunun tamamını içerir, kapsam 3 ulaşım emisyonlarını kuyudan tekerleğe (well-to-wheel) bazda verir. Kategori A şirketlerde bu envanter bağımsız üçüncü tarafça en az sınırlı güvenceyle denetlenir. Ardından SBTi hedef belirleme aracı (target-setting tool) ile yöntem seçilip asgari iddia hesaplanır. Adımların ayrıntısı SBTi hedef belirleme adım adım rehberindedir.

4. Yönetişim ve geçiş planı

V2.0'da hedefler en üst yönetişim organının (yönetim kurulu ya da eşdeğeri) onayıyla sunulur. Tüm şirketlerin bir geçiş planı (transition plan) olmalıdır; Kategori A şirketler bu planı doğrulamadan sonraki 15 ay içinde yayımlar. SBTi planın kalitesini değil, gerekli unsurları içerip içermediğini doğrular.

5. Doğrulama

Başvuru paketi, başvuru formu, hedef belirleme aracı çıktısı ve destekleyici belgelerden oluşur. SBTi Services incelemeyi uzaktan yapar; olağan takvim 40-60, odaklı takvim 24-30 iş günü sürer. Ayrıntılar SBTi doğrulama süreci rehberindedir.

6. Açıklama ve yıllık raporlama

Onaylanan hedefler doğrulama kararından itibaren altı ay içinde duyurulmalıdır; aksi halde hedefler geçerliliğini yitirir. V2.0'da şirketler her yıl hedef bazında ilerlemeyi, alınan eylemleri ve ilerlemeyi engelleyen bariyerleri kamuya açıklar.

SBTi panosundaki statüler

SBTi Services'in hedef panosu (Target Dashboard), Eylül 2026'dan itibaren yeni statü yapısını kullanır. Ekim 2026 tarihli V2.1 belgesine göre başlıca statüler şunlardır:

Önemli bir ayrıntı: taahhüdü kaldırılan bir şirket yeniden yayımlanmış bir taahhüt alamaz, ancak doğrudan hedef sunarak doğrulama alabilir.

Hedefler neden takılır ya da geri çekilir?

Doğrulama belgeleri, SBTi Services'in neye baktığını açıkça listeler. Dosyaların takıldığı noktalar da genellikle bu listenin kendisidir:

• Envanter eksikliği: Yedi gaz grubundan birinin atlanması, kapsam 3 kategorilerinde GHG Protocol asgari sınırının karşılanmaması, ulaşımın kuyudan tekerleğe hesaplanmaması.
• Yanlış sınır: Hedefin ana şirket yerine bir iştirak düzeyinde, gerekçesiz kurulması. V2.0, alt düzeyde hedef kuran şirketin bunun önemli emisyon kaynaklarını dışarıda bırakmak için yapılmadığını göstermesini ister.
• Kapsam 3 hariç tutmalarının belgelenmemesi: Her hariç tutma için koşul, tutar ve azaltım eylemi raporlanmalıdır.
• Yönetişim kanıtı eksikliği: Yönetim kurulu onayını gösteren tarihli belge, imzalı yönetişim yapısı ve gözden geçirme politikası istenir.
• Süre yönetimi: Lead Reviewer'ın verdiği yanıt sürelerinin kaçırılması reddedilme nedenidir.
• Yayımlamama: Onaylanan hedefin altı ay içinde duyurulmaması hedefin geçerliliğini kaldırır.

Sahadan gözlediğimiz hataların ayrıntılı listesi için SBTi hedefleri neden geri çekiliyor: şirketlerin yaptığı 9 hata yazısına bakın.

Başlamadan önce kontrol listesi

Bir SBTi çalışmasına girmeden önce şu soruların yanıtı netleşmiş olmalı:

1. Sınır: Hedef ana şirket düzeyinde mi kurulacak? Tüm iştirakler sınırın içinde mi?
2. Kategori: Grubun son iki yıllık konsolide cirosu ve çalışan sayısı Kategori A eşiğinin neresinde?
3. Envanter: En güncel yıl için kapsam 1, 2 ve 3 envanteri eksiksiz mi? Yedi gaz grubu, kapsam 2 için hem konum bazlı hem piyasa bazlı rakam, toplam elektrik tüketimi ve düşük karbonlu elektrik payı hazır mı?
4. Kapsam 3: Hangi kategoriler toplamın yüzde 5'ini aşıyor? Tedarikçi verisi hangi kategorilerde mevcut?
5. Güvence: Kategori A isek baz yılı envanterini kim, hangi takvimle denetleyecek?
6. Yönetişim: Yönetim kurulu hedeflerin sorumluluğunu resmi olarak üstlenmeye hazır mı?
7. Takvim: Taahhüt son tarihimiz, hedef yılımız ya da gözden geçirme tarihimiz hangi sürümü kullanabileceğimizi belirliyor mu?

Bu listedeki boşluklar, hedefin kendisinden çok daha fazla zaman alır. Envanter tarafında yeni başlıyorsanız karbon ayak izi hizmetimiz ilk adımdır.

SBTi Sertifikalı Uzman nasıl yardımcı olur?

SBTi Services'in doğrulama takvimi belgesi, değerlendiricinin rolünü açıkça sınırlar: Lead Reviewer, hangi hedef belirleme yönteminin şirket için en uygun olduğu gibi stratejik kararlarda danışmanlık vermez; yalnız başvuruyu kriterlere göre değerlendirir. Ayrıca bir şirketin dosyasını inceleyen Lead Reviewer, son iki yıl içinde o şirket için çalışmış olamaz. Yani yöntem seçimi, envanterin hazırlanması ve kanıt dosyasının kurulması şirketin sorumluluğundadır.

Alalëa'nın kurucusu Göker Avcı bir SBTi Sertifikalı Uzmandır (SBTi Certified Expert). Bu rolde odaklandığımız işler:

• Kategori ve sürüm kararını (V1.3.1 mi V2.0 mı) şirketin taahhüt ve hedef tarihlerine göre netleştirmek.
• Hedef baz yılı envanterini SBTi'nin asgari kanıt gerekliliklerine (Minimum Evidence Required) göre hazırlamak ve güvence denetimine hazır hale getirmek.
• Kapsam 1, 2 ve 3 için yöntemleri karşılaştırmak, kapsam 3 hariç tutmalarını gerekçelendirmek.
• Geçiş planını standardın istediği unsurlarla kurgulamak.
• Doğrulama sürecinde gelen soruları yanıt sürelerine uygun biçimde yönetmek.

Hedefleriniz için bir yol haritası çıkarmak isterseniz SBTi hedef belirleme hizmetimizi inceleyebilir ya da doğrudan bize ulaşabilirsiniz.